El hixkaryána o hishkariana ye una llingua indíxena de la familia caribe, faláu por daqué más de 500 persones del ríu Nhamundá, un afluente del ríu Amazones en Brasil. Ye unu de los pocos idiomes naturales conocíos qu'usa la secuencia de pallabres d'Oxetu Verbu Suxetu, y podría ser el primer tal idioma descritu (por llingüista Desmond C. Derbyshire).
Amás, la secuencia de pallabres n'oraciones subordinaes ye Suxetu Oxetu Verbu. Como la mayoría d'otros idiomes con oxetos que procede'l verbu, ye postposicional.
Fonoloxía Hixkaryána tien los fonemes consonantes siguientes:
LlabialAlveolarPostalveolaror palatal Velar Glotal Nasal Oclusiva Fricativa Vibrante simple Aproximante
ye una vibrante simple retroflexa llateral. La ortografía úsase como: = <tx dy>; = <f x>; = <ny>; = <ry>; = <y>.
Les vocales son , , , , y , escritu <e>, , <u>, <o>, y <a>.
Gramática En Hixkaryána, los argumentos se indexa nel verbu por aciu prefixos de persona. Estos prefixos formen un patrón inversu no que l'argumentu más altu de la xerarquía 2o > 1o > 3o se indexa nel verbu. Si l'oxetu d'un verbu transitivu entepasa'l subjeto según esta xerarquía, el prefixu O apropiáu úsase; si non, un prefixu A úsase.
Prefixos A Prefixos O 1A /ɨ- 1O r(o) 2A m(ɨ)- 2O o(j)-/a(j)- 1+2A t(ɨ)- 1+2O k(ɨ)- 3A n(ɨ)-/j-
Verbos intransitivos tomen prefixos na so mayoría similar a los prefixos transitivos más arriba. El númberu gramatical del argumentu se indexa nel verbu por aciu sufixos portmanteau que combinen tiempu, aspeutu, manera, y númberu.
Na mayoría de los casos, el prefixu de persona determina inequívocamente cuál de los argumentos ye'l suxetu y cuál l'oxetu. Cuando tanto'l suxetu como l'oxetu tán en tercer persona, sicasí, el prefixu de persona nun ye afechu pa determinar dafechu la identidá de los argumentos. Nestes situaciones, por tanto la secuencia de pallabres ye crucial pa determinar les sos identidaes. Nel exemplu más embaxo, "toto yonoye kamara" nun puede significase SVO "l'home comió'l xaguar"; el significáu OVS -- "el xaguar comió al home" -- ye lo único posible.
Hixkaryána tien Oxetu Verbu Suxetu como secuencia de pallabres.
totoyonoye kamara toto y- ono -ye kamara persona 3SG- comer -DIST.PAST.COMPL xaguar"El xaguar comió al home."
Sicasí, los oxetos indireutos siguen los suxetos:
bɨryekomoyotahahono wosɨ tɨnyo wya bɨryekomo y- otaha -ho -no wosɨ tɨnyo wya neñu 3SG- cutir -CAUS -IMM.PAST muyer el so home por"La muyer fai que'l so home cuta al neñu."
Referencies
Bibliografía
Enllaces esternos
Metathesis in Hixkaryana Ethnologue report on Hixkaryana
Categoría:Llingües caribes