La llingua tehuelche, o aonikenk, ye una llingua perteneciente al grupu chon, falada pol pueblu llamáu tehuelche o aonikkenk, de la Patagonia. Nel sieglu XXI cuenta con menos de 5 falantes nativos, pero esisten organizaciones tehuelches que lluchen pola so recuperación. La pallabra "tchon", como munchos etnónimos, significa cenciellamente "xente" o "persona". Na so llingua, denominar Aonekko 'a'ien []. La denominación tehuelche suelse considerar un exónimo proveniente del idioma mapuche, pero nada puede indicalo con precisión.

Estatus y Programa de Reclamación actual Ye güei falada por un amenorgáu númberu de persones na Patagonia. Esiste nun Plan de Reclamación de la Llingua Tehuelche denomináu "Kkomshkn y winne awkkoi 'a'ien - Nun me da vergüenza falar en tehuelche", al cargu de la comunidá-grupu Anseunkkeaukentsh (Somos munchos los tehuelches).

Clasificación La evidencia llingüística dexa clasificar al tehuelche dientro de les llingües chon meridionales. Dientro de les llingües chon el tehuelche paez especialmente cercanu al estinguíu idioma teushen.

Fonoloxía Vocales El tehuelche tien trés vocales, toes elles con versiones curties y llargues.

!Anterior !Central !Posterior |- align="center" ! Media | style="font-size:larger;" | y ē | | style="font-size:larger;" | o ō |- align="center" !Abierta | | style="font-size:larger;" |a ā

Onde les vocales /ā, ē, ō/ representen vocales llargues (= AFI /aː, yː, oː/).

Consonantes L'inventariu de consonantes ye'l siguiente (usando l'alfabetu fonéticu americanista):

|- align="center" ! ! Llabial ! Dental ! Palatal ! Velar ! Uvular ! Glotal |- align="center" ! Nasal | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" |

|- align="center" ! Ocl. sorda simple | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | |- align="center" ! Ocl. glotalizada | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | |- align="center" ! Oclusiva sonora | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | |- align="center" ! Fricativa | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | |- align="center" ! Aproximante | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" |

Los fonemes // (= AFI ) y // obviamente son fonéticametne africaes, pero fonolóxicamente tienen un comportamientu y distribución equiparable a les oclusives.

Acentu L'acentu d'intensidá cai siempres sobre la primera sílaba de la pallabra, nun siendo que esta sílaba seya un prefixu. Esto ye, l'acentu cai na primera sílaba del raigañu.

Gramática Morfoloxía nominal El nome presenta categoría de xéneru: masculín, femenín o neutru. Un mesmu lexema puede ser tratáu como perteneciente a dos xéneros distintos, camudando'l significáu. Por casu, un nome en masculín puede indicar un oxetu singular, y en neutru, un coleutivu.

Morfosintaxis El tehuelche presenta dos subsistemas d'alliniadura morfosintáctica. El más antiguu paez ser de tipu ergativo y el más modernu y más estendíu, que ye de tipu nominativu-acusativu anque un tanto inusual. Nesti segundu sistema tantu l'argumentu A (axente) d'una oración transitiva como l'argumentu S d'una oración intransitiva lleven la mesma marca de casu, frente al argumentu O (paciente) de la oración transitiva que nun lleva nenguna marca esplícita.

Pronome Les formes llibres de los pronomes personales. Singular Dual Pluraljā okwā ošwāmā mkmā mšmātā tktā tštā Los pronomes personales tamién presenten formes afijadas. Singular Dual Pluraly-, Le | ok- oš-m-, -m mk- mš-t-, -t tk- tš-

Morfoloxía verbal El verbu tien trés maneres: real, non real ya imperativu, y cuatro tiempos: pasáu alloñáu, pasáu recién, futuru mediato y futuru d'intención.

Postposiciones L'idioma tehuelche presenta dos clases de postposiciones: les concordantes, que modifiquen la so forma d'alcuerdu al xéneru del sustantivu al que se retarden, y les invariables, que nun lo faen (Fernández Garay 1998: 297). Les posposiciones concordantes tomen un sufixu k- pal masculín y el femenín y un prefixu ʔ- pal neutru: qawel k-awr caballu m.-sobre :'sobre'l caballu' k:aw ʔ-awr casa nt.-sobre :'sobre la casa'.

Alliniadura morfosintáctica L'alliniadura del tehuelche correspuende al tipu llamáu ergativo estendíu: el paciente semánticu d'un verbu transitivu nun recibe nenguna marca, l'axente recibe una marca per mediu de funcionales (š~n~r). El participante únicu nuna oración intransitiva, pela so parte, recibe les mesmes marques funcionales que l'axente d'una transitiva (Fernández Garay, 2002).

Numberales El sistema de numberación ye de base decimal. chuche' = unu :jauke = dos qqaash = trés qague = cuatro :ktten = cinco :wenaqash = seis qoke = siete :posh = ocho :jamaqtten = nueve :oqaken = diez

Amás, presenta dos numberales más altos, préstamos del mapudungun, que de la mesma los tomó del quechua o del aimara y el quechua. pataqq = cien (map. pataka) warenk = mil (map. warangka)

Vocabulariu

Uxu = 'Aamen Venáu = Moch Cuetu = Ieut Agua = -y'ye, ' Fueu = Iaikk' Flecha = Shotkorr Caballu = Ga'woy Cabeza = Tchetter Campu = Gueut Verde = Berdetenk Azul = Qaltenk Colloráu = Qáapenk Blanco = 'Oorrenk Negru = Ppolenk Sol = Ssewen Lluna = Qenkon Tierra = Téem

Referencies

Bibliografía Fernández Garay, Ana V. (1997): Testimonios de los postreros tehuelches. Buenos Aires: Universidá de Buenos Aires. Fernández Garay, Ana (1998), El tehuelche. Una llingua en víes d'estinción, Valdivia: Facultá de Filosofía y Humanidaes. Universidá Austral de Chile *Fernández Garay, Ana (2002): "Aspects of ergativity in tehuelche". In: Contemporary Perspectives on the Native Peoples of Pampa, patagonia, and Tierra del Fueu. Edited by Claudia Briones and José Luis Lanata. Fernández Garay, Ana V. (2004): Diccionariu tehuelche-español / índiz español-tehuelche. Leiden: University of Leiden [Indigenous Languages of Latin America 4]. Viegas Barros, J. Pedro (2005): Voces nel vientu. Raigaños llingüísticos de la Patagonia. Buenos Aires: Mondragón.

Enllaces esternos

Plan de Recuperación de la Llingua Tehuelche, 2018

Tehuelche Tehuelche Tehuelche