L'idioma yaqui (en yaqui: yoem noki o hiak nooki, AFI: [joʔem noki] o [hiak nonːki]) pertenez al sistema llingüísticu cahíta, de la familia uto-azteca. Cahíta ye un términu que denomina a una agrupación llingüística o racial.

Na actualidá sobreviven en Sonora, dos de los ventitrés grupos cahitas identificaos los yaqui y los mayos. L'idioma mayu ye mutuamente intelixible col yaqui.

Nome de la llingua Históricamente esistió distintes de referise a la etnia yaqui. Asina s'atopa xunta a la forma de plural hiakim, la forma de singular hiaki - y cola influencia de la ortografía castellanu podemos ver jiaqui. Yaqui ye una grafía relativamente moderna, una y bones la forma etimolóxica ye hiaqui. Al paecer los indíxenes tomaron el so nome de hia, que significa voz y coles mesmes berru o glayar, y baqui, que ye ríu, connotando 'los del ríu que falen a berros'.

Ellos a sigo mesmos llámense yoreme autónimo que significa precisamente 'xente', en contraposición a los que nun son yaquis o yori que significa '[bestia] feroz'. Ye interesáu reparar el sentíu d'estes pallabres en que la so composición entren yori o yoreme: Yori: Aioiore, acatar, tener respetu; ioretiutuame, afrentador; iorevebia, azote, llátigu; ioresuame, matador de xente. Yoreme: ioremraua, humanidá; ioremte, niciar; ioremtua, adquirir cordura. Como se ve la connotación de yori, blancu, conquistador, criollu, referir a lo que ye esternu o distintu. Entá'l mesmu aioiore, acatar, tener respetu, referir a un acatamientu impuestu, esixíu y tiránicu.

Clasificación Acordies con el Ethnologue la clasificación de la llingua yaqui ye la siguiente: Llingües uto-azteques Uto-azteques del sur (división sonorense) llingües taracahítas o sonorenses Cahíta Yaqui

Distribución xeográfica Los yaquis constitúin unu de los numberosos grupos cahitas documentaos de Méxicu, toos ellos falaben llingües relativamente cercana y con un altu grau de intelixibilidá mutua.

Dialeutos L'idioma yaqui y el idioma mayu podríen considerase dos variantes de la mesma llingua, yá que tienen hasta un 90% d'intelixibilidá mutua.Ethnologue report for language code: yaq (27 d'avientu 2010). Ello ye que la distinción ente les llingües yaqui y mayu ye más d'orde políticu o étnicu que llingüísticu, y en delles ocasiones considerar como una mesma llingua, llamada llingua cahita. A esti grupu (cahita) perteneció la llingua ópata, escastada dende mediaos del sieglu XX.

Estatus oficial

Esta llingua xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron reconocíes como "llingües nacionales" por cuenta de la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes promulgada y publicada nel añu 2003.

Fonoloxía L'idioma yaqui ye un pocu malo de pronunciar correutamente pa los hispanos: los soníos finales de pallabres son sordos (nun producen vibración de les cuerdes vocales), l'usu de la oclusiva glotal, y hai usu de tonos ente los faladores vieyos de la llingua. Les siguientes tables amuesen los fonemes de la llingua yaqui: {| border="1" |- align="center" cellpadding="4" ! ! Anterior ! Central ! Posterior |- align="center" ! Zarrada | , | | , |- align="center" ! Media | , | | , |- align="center" ! Abierta | | ,

La llingua yaqui cuenta con un grupu consonánticu: [k‿t] <kt>.

El tonu La llingua yaqui carauterizar por tener tonos nes sos pallabres. Dientro d'esta llingua al perecer podemos atopar 4 tonos distintos, estos son:

tonu llixeru (a) p. ex.: takaa: ser humanu tonu altu (á) p. ex.: tá'a: conocer tonu ascendente (aá) p. ex.: taá'a: sol tonu descendente (aà) p. ex.: wáate: recordar

Delles pallabres que se direferencían pol so tonu:

(1a) wáate: recordar (1b) waáte: otros

(2a) yóoko: tigre (2b) yoóko: cielu

(3a) joá: quitar (3b) joóa: faer

Escritura

Lletres del alfabetu yaqui A B Bw Ch D E F G J I K KP L M N O P R S T U V W Y ' a b bw ch d e f g j i k kt l m n o p r s t u v w y 'Valores fonéticos a b~β bʷ t͡ʃ d e f ɡ h i k k‿t l m n o p r s t u β w j ʔ

Les vocales llargues escribir con doble vocal <aa, ee, ii, oo, uu>. Les consonantes <d>, <f> y <g> namái s'empleguen en préstamos del español. Los escritores yaquis mexicanos prefieren emplegar namái la consonante <b> pa la [b] y [β]. Los yaquis d'Estaos Xuníos d'América suelen emplegar <h> pal soníu [h], ente qu'en Méxicu emplégase <j>.

Otres carauterístiques

Na llingua yaqui hai diferencies na fala del home y de la muyer, esto ye, hai pallabres d'usu esclusivu pa les muyeres y otres pa los homes. P. ex.: (1a) ¿jáisa jíuwa? '¿qué fexes?, ¿qué tal?' (1b) -kaáchini '¡nada!' (1c) -kaá móntiwa '¡nada!' Podemos ver entós qu'en (1a) la entruga foi fecha por un home o muyer; en (1b) la respuesta ye d'una muyer; en (1c) la respuesta ye d'un home, equí vese claro delles diferencies na fala del home y de la muyer. ) Referencies

Bibliografía

Lionnet, Andres S.J.: Los elementos de la llingua cahita (yaqui-mayu). Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Méxicu, 1977. Hagberg, Larry y José Luis Moctezuma Zamarrón: "Investigaciones sobre la llingua mayu." En: José Luis Moctezuma Zamarrón and Jane H. Hill (eds): Meyores y balances de llingües yutoazteques; homenaxe a Wick R. Miller. p. 195-206. Serie Llingüística. Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. 2001.

Enllaces esternos

Peculiaridaes de la llingua yaqui. Llistáu de llibros y publicaciones sobre la llingua yaqui

Categoría:Pueblu yaqui yaqui yaqui yaqui Categoría:Llingües de Méxicu