El vascoiberismu ye una hipótesis qu'afirma la rellación filoxenética ente les llingües vasca y íbera, de manera qu'o bien la llingua vasca sería el resultáu d'una evolución de la íbera o'l d'una evolución d'una llingua de la mesma familia que la íbera.
Historia de la teoría Estrabón nel sieglu I e. C. (esto ye, cuando inda se falaba íberu na Península) afirmaba que los íberos y los aquitanos yeren similares físicamente y que falaben llingües "asemeyaes", magar s'intentó aldericar l'algame exactu del aserto d'Estrabón, yá que na actualidá considérase probáu que l'aquitano sería una forma antigua de vascu.
Sieglos XVI y XVII El vascoiberismu puramente dichu empieza nel sieglu XVI. Autores como'l sicilianu Lucio Marineo Sículo (Opus de rebus Hispaniae mirabilibus 1533) indicaren la idea de que los antiguos pobladores d'España falaben vascu, pero consideraben que los íberos nun yeren parte d'esa población orixinaria, sinón advenedizos. Por esti motivu Julio Caro Baroja considera que'l primera vascoiberista foi Esteban de Garibay, quien en 1571 foi'l primeru en publicar delles de les etimoloxíes vascoibéricas que darréu recoyería Wilhelm von Humboldt, por más que'l so trabayu fuera pocu rigorosu. Darréu la idea ye recoyida por otros autores, como nel De l'antigua llingua, poblaciones y contornes de les Españas de 1587 del apologista vascu Andrés de Poça.
En 1607 publicar en Méxicu'l llibru "Discursos de l'antigüedá de la llingua cantabra Bascongada" escritu pol pintor Baltasar de Echave, natural de Zumaia, Guipúzcoa. Nél, el euskera fala como vieya madre a la so fía'l romance y narra la hestoria vista dende Gipúzcoa. Mientres sieglos foi una obra vascoiberista de referencia y ye de reseñar qu'esiste una copia manuscrita por Manuel Larramendi en Loyola. Yeren tiempos de persecución que dieron cola espulsión de la Compañía de Xesús en 1766. El trabayu d'Arnaud Oihenart (1592-1667) nel so Notitia utriusque Vasconiae (1638), onde introduz la idea (inda defendida na actualidá) de que la forma antigua 'ilia' significa "ciudá". Ente qu'en 1674 José de Moret (Annales del Reyno de Navarra) considera qu'hai por toa España un gran númberu de topónimos "vascónicos", lo qu'indicaría que'l vascu yera la llingua común de toa España.
Sieglos XVIII y XIX Nel sieglu XVIII aldericóse abondo la idea, anque, d'acordies con Caro Baroja, más como propuestes novelesques que como un discutiniu científicu. Ente los defensores de la teoría destaca Manuel Larramendi na so De l'antigüedá y universalidá del Bascuence n'España (1728) y ente los detractores el padre Flórez o'l padre Traggia. A principios del sieglu XIX publicaron dos trabayos vascoiberistas: el Apoloxía de la llingua Bascongada (1803) de Pedro Pablo de Astarloa y el falambaldre Alfabetu de la llingua primitiva d'España y esplicación de les sos más antiguos monumentos y medayes (1806) de Juan Bautista Erro y Azpiroz, a quien-y quepe'l dudosu honor de ser el primeru n'inventase traducciones vasques de les inscripciones paleohispániques. Más rigor científico tuvo, sicasí, l'estudiu de Lorenzo Hervás (Catálogu de les llingües de les naciones conocíes 1804), tamién defensor de la propuesta vascoiberista.
Juan Antonio Moguel nel so Hestoria y xeografía d'España ilustrada pol idioma Vascuenciu (1804) presentó diversos estudios sobre l'orixe de la llingua vasca y la so rellación con otres llingües prerrománicu y románicu y darréu consideró que'l euskara podría tar emparentáu con idiomes antiguos d'otros llugares d'Europa."Cartes y disertaciones de D. Juan Antonio Moguel sobre la llingua vascongada"; Memorial Históricu Español 7: 661-753. Madrid, 1854.
Pero quien más contribuyó a la so popularización na comunidá científica de la teoría vascoiberista foi Wilhelm von Humboldt na so obra Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohner Hispaniens vermittelst der Vaskischen Sprache (1821), quien, sobre manera n'Europa, ye consideráu padre de la teoría; magar partía del so contautu con intelectuales vascos y de la llectura de los trabayos de Astarloa y Hervás. Básicamente, la teoría afirmaba que l'íberu yera la llingua madre del vascuenciu, esto ye, el vascuenciu sería un descendiente direutu del íberu. Tien De tenese en cuenta qu'entós se consideraba que básicamente en tola Hispania indíxena prerromana falábase la llingua íbera (pos entós nun se consideraba nin siquier probable la presencia de falantes de llingües celtes en Hispania). Esti tipu d'afirmaciones derivó aína na idea de que los vascos seríen los habitantes orixinales de la península ente que los demás, ye dicir celtes y romanos, seríen invasores posteriores.
Darréu, los trabayos sobre'l vascoiberismu fuéronse desenvolviendo en paralelu colos del desciframientu de la escritura íbero (que tuvo grandes meyores nel sieglu XIX) llegando en 1907 un trabayu fundamental de Hugo Schuchardt (Die iberische Deklination), gran conocedor de la llingüística vasca, qu'en reacción a un estudiu de Philipon (quien proponía que les inscripciones paleohispániques taben nuna llingua indoeuropea) intentó establecer un paralelismu ente diverses supuestes terminaciones que s'atopaben nes inscripciones ibériques y la declinación vasca.
Sieglu XX Sicasí, la práctica totalidá d'estos estudios quedáronse obsoletos cuando nos años 20 Manuel Gómez-Moreno empecipió'l desciframientu de la escritura íbero, amosando que les llectures previes teníen munchos errores. El trabayu revisáu de Gómez-Moreno foi publicáu en 1949. Esti trabayu dexó lleer de forma averada los testos, pero los testos siguen siendo inintelixibles na actualidá, anque puedan ser pronunciaos aproximadamente. Fonolóxicamente l'ibéricu y el euskera tienen una cierta semeyanzaInclusive s'atoparon pallabres íberes como bels/beleś, que se consideraron equivalentes al euskera beltz 'negru'. Esti términu apaez nel nome propiu M. Iunius Iaurbeles onde l'últimu nome interpretóse como Jaun Beles 'señor escuru'. y paralelos d'alternanza morfolóxica llamativos.Nos testos ibéricos apaecen alternances en ciertes pallabres como -ildun/iltu-/iltur- que superficialmente paecer a alternances ensin esplicar en vascu como egun/egu-/egur- 'día'.
Munchos autores trataron d'interpretar los testos ibéricos a partir de raigaños vascos a lo llargo del sieglu XX pero ensin demasiao rigor y con manipulaciones pocu rigoroses. Por esa razón la hipótesis vascoiberista, cayó en descreiito, principalmente por causa de la imposibilidá d'avanzar na traducción de los testos íberos basándose nel euskera.
Antonio Tovar y Koldo Mitxelena qu'emprestaron atención a la teoría y apuntaron la posibilidá de ciertos cognados, acabaron refugando la hipótesis. Tovar nuna llarga serie de publicaciones (1949, 1951, 1954, 1959, 1961) probó que munches de les semeyances atopaes yeren superficiales, que l'ibéricu y el euskera diferíen notablemente en munchos aspeutos y lo que ye más importante l'ibéricu nun podía entendese direutamente a partir del euskera. Koldo Mitxelena nuna serie de trabayos (1955, 1958, 1973, 1976, 1979) llegó a esautamente a les mesmes conclusiones de manera independiente, anque los dos reconocieron qu'esistíen semeyances y préstamos que podríen ser el resultáu d'un sprachbund reflexáu nos nomes propios. El trabayu de Koldo Mitxelena foi importante porque revelaba que'l euskera antiguu sufriera importantes cambeos respeuto al modernu y que cualquier comparanza válida tenía de faese col proto-vascu reconstruyíu o col aquitano, llingües atestiguaes fragmentariamente que pueden considerase antecesores del vascu modernu documentaes en tiempos romanos.
Tres los trabayos de Tovar y Mitxelena la teoría ye dexada de llau mientres décades hasta l'apaición del trabayu del llingüista Juan Luis Román del Cuetu, qu'anunció llograr traducir delles inscripciones ibériques a partir del euskera. Esti trabayu foi revisáu y foi llargamente refugáu a pesar del entusiasmu inicial qu'espertó. Larry Trask (1997) analiza dellos exemplos del decepcionante trabayu de Román del Cuetu y conclúi con comentarios bien duros escontra esti trabayu y el vascoiberismu polo xeneral:
Les últimes meyores na conocencia de la llingua íbera, partiendo d'estudios puramente internos, identifiquen dellos significaos y semeyances ente la llingua vasca y l'íbera, ensin pretender la traducción d'una a partir de la otra. La mayoría de los llingüistes amosáronse prudentes y Joaquín Gorrochategui por casu, atribúi "un ciertu aire de familia" a esta rellación, lo qu'en filoloxía se denomina sprachbund.Gorrochategui, Joaquín (1995) Basque and its neighbors in antiquity'; toward a history of the Basque language (Ed. by José Ignacio Hualde, Joseba A. Lakarra and Larry Trask). John Benjamins Publishing Co.Gorrochategui, Joaquín (1998) "Delles reflexones sobre la prehistoria de la llingua vasca"; 'Lleición inaugural del cursu académicu 1998-99 de la UPV'. Universidá del País Vascu.
Otros llingüistes, como Jesús Rodríguez Ramos, proponen qu'anque'l protovascu y el protoíbero provendríen d'un mesmu grupu de llingües emparentaes, nun tendríen una rellación xenética direuta y los falantes de dambes protollingües llegaríen a la parte de los Pirineos y a la península ibérica hai unos 3000 años cola cultura de los campos d'urnes. De manera que anque l'íberu nun sería'l protovascu, dambos sí seríen parte de la mesma familia llingüística.Rodríguez Ramos, Jesús (2002) La hipótesis del vascoiberismu dende'l puntu de vista de la epigrafía íbera, 'Fontes Linguae Vasconum': 90, 197-216.
Sieglu XXI La teoría del sustratu vascónicu propuesta pol llingüista alemán Theo VennemannVennemann, Theo (1996) "Basken, Semiten, Indogermanen. Urheimatfragen in linguistischer und anthropologischer Sicht"; Wolfgang Meid (ed.) Sprache und Kultur der Indogermanen Akten der X. Fachtagung der Indogermanischen Gesellschaft, 22.-28. defende que munchos idiomes d'Europa occidental contienen restos d'una antigua familia llingüística, de la cual el euskera ye la única sobreviviente. Según esa hipótesis non solamente'l protovascu y l'íberu, sinón otres llingües d'Europa occidental surdieron d'un mesmu estratu de población que s'esvalixó dempués de terminar la pasada glaciación dende de la península ibérica y, qu'acordies colos analises xenéticos llegó hasta Gran Bretaña ya Irlanda.Vennemann, Theo (2003) Europa Vasconica - Europa Semitica. Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-017054-X Tal espansión coincide cola distribución homoxénea nel área atlántica del haplogrupo R1b del cromosoma Y y de les variantes del haplogrupo H del ADN mitocondrial predominantes anguaño ente vascos, irlandeses y británicos. La dómina del espardimientu d'esti últimu haplogrupo per Europa occidental asocedió partir del Neolíticu mediu, hai aproximadamente 6100 a 5500 años, en cuantes que la medría de la so frecuencia y diversidá coincidió cola espansión de la cultura del vasu campaniforme dende la península ibérica nel Neolíticu tardíu, hai unos 4800 años.Brotherton, Paul et.al. (2013) "Neolithic mitochondrial haplogroup H genomes and the genetic origins of Europeans" Nature Communications 4 (1764).