Baltasar Gracián y Morales foi un xesuita, escritor español del Sieglu d'Oru que cultivó la prosa didáctico y filosófico. Ente les sos obres destaca El Criticón —alegoría de la vida humana—, que constitúi una de les noveles más importantes de la lliteratura española, comparable pola so calidá al Quixote o La Celestina.«Conceutu y forma atrevida xuníos faen de El Criticón, xunto col Quixote, la meyor novela española de tolos tiempos.», Santos Alonso, «Introducción» a la so ed. de El Criticón, Madrid, Cátedra, 1980 (1984, 2ªed.), p. 25. ISBN 84-376-0257-2 Pa opiniones de críticos estranxeros nesta mesma llinia, como Adolphe Coster o Michaelis de Vasconcellos, cfr. ibidem, p. 23.
La so producción se adscribe a la corriente lliteraria del conceutismu. Forxó un estilu construyíu a partir de sentencies curties bien personal, mestu, concentráu y polisémicu, nel qu'apodera'l xuegu de pallabres y les asociaciones atélites ente estes y les idees. El resultáu ye un llinguaxe lacónicu, llenu d'aforismos y capaz d'espresar una gran riqueza de significaos.
El pensamientu de Gracián ye pesimista, como correspuende al periodu barrocu. El mundu ye un espaciu contrario y engañoso, onde prevalecen les apariencies frente a la virtú y la verdá. L'home ye un ser débil, comenenciudu y maliciosu. Bona parte de les sos obres ocupar de dotar al llector d'habilidaes y recursos que-y dexen desendolcar se ente les trampes de la vida. Pa ello tien de saber faese valir, ser prudente y aprovechase de la sabiduría basada na esperiencia; inclusive azorronar, y portase según la ocasión.
Tou ello valiólu a Gracián ser consideráu un precursor del esistencialismu y de la posmodernidá. Influyó en llibrepensadores franceses como La Rochefoucauld y más tarde na filosofía de Schopenhauer. Sicasí, el so pensamientu vital ye indixebrable de la conciencia d'una España en decadencia, como s'alvierte na so máxima «florió nel sieglu d'oru la llaneza, n'este d'erro la malicia».Oráculu manual y arte de prudencia, 219.
Biografía thumb|El poeta Baltasar Gracián, oleu calteníu nel Muséu de Belles Artes de Valencia, posiblemente de la primer metá del sieglu XVII (quiciabes mientres la so estancia valenciana ente 1630-1636). Magar que ye una semeya poca conocíu, nun se cuestionó que represente al escritor, anque sí la so autoría, pos s'atribuyó a Velázquez (a quien Gracián emponderó nes sos obres) o al so taller, o bien al so paisanu Jusepe Leonardo.Antonio Sánchez Portero, Una semeya del poeta Baltasar Gracián, atribuyíu a Velázquez, nel Muséu de Belles Artes de Valencia. L'escritor aragonés, nuna faceta cuasi desconocida , Alicante:, Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2007. Nacíu en Belmonte de Gracián, mui cerca de Calatayud, en 1601, les noticies sobre la so infancia son bien escases. Sábese que'l so padre foi contratáu pol conceyu d'Ateca pa exercer como médicu en 1604, polo que tola so familia tuvo que movese hasta esa llocalidá. Tou indica qu'estudió lletres dende los diez o doce años en Calatayud, quiciabes nel colexu de xesuites d'esta llocalidá. Escontra 1617 tuvo de morar unu o dos años en Toledo col so tíu Antonio Gracián, capellán de San Juan de los Reis, onde aprendería lóxica y afondaría nel llatín.
En 1619 ingresó nel noviciáu de la provincia xesuita d'Aragón, asitiáu en Tarragona, nel que se-y espachó de los dos años preceptivos d'estudiu d'humanidaes por cuenta de la so escelente formación anterior. En 1621 volvió a Calatayud, onde cursó dos años de Filosofía. D'esta etapa data'l so apreciu pola ética, qu'influyó en tola so producción lliteraria. Otros cuatro cursos de Teoloxía na Universidá de Zaragoza completaron la so formación relixosa.
Ordenáu sacerdote en 1627, empezó a impartir Humanidaes nel Colexu de Calatayud. Paez ser que foi un periodu prestosu, pero pocos años más tarde tuvo graves enfrentamientos colos xesuites de Valencia, onde foi treslladáu en 1630. D'ellí pasó a Lleida en 1631 pa encargase de les clases de Teoloxía Moral. En 1633 viaxó a Gandia pa enseñar Filosofía nel colexu xesuita de la villa y anováronse les enemistaes colos sos antiguos correlixonarios valencianos.
Nel branu de 1636 volvió a tierres aragoneses, a Uesca, como confesor y predicador. Esta ciudá tuvo una importancia capital na vida del xesuita, yá que col sofitu del eruditu mecenes Vincencio Juan de Lastanosa pudo publicar el so primer llibru: L'Héroe (1637).
Lastanosa axuntaba nel so casa-muséu un importante cenáculo lliterariu y artísticu. El palaciu del prócer de Uesca, que foi visitáu por Felipe IV, yera conocíu polos sos esquisitos xardinos, por una estupendu armería, pola coleición de medayes y por una magnífica biblioteca de cerca de siete mil volúmenes, una cantidá estraordinaria nesa dómina. Nesti aparente ambiente Gracián traba contautu cola intelectualidá cultural aragonesa, ente la que se cunta'l poeta Manuel de Salinas o l'historiador Juan Francisco Andrés de Uztarroz.
En 1639 llegó a Zaragoza, nomáu confesor del virréi d'Aragón Francisco María Carrafa, duque de Nochera, con quien viaxa a Madrid, onde predicó. Sicasí, la so estancia na Corte foi descuayante, pos, anque aspiró a espolletar ente la república lliteraria de la capital, les sos ambiciones saldar con un francu desengañu. Con tou, publicó ellí la so segunda obra, El Políticu (1640) y peracabó la primer versión del so tratáu teóricu sobre estética lliteraria barroca, tituláu Arte d'inxeniu, tratáu de l'agudez (1642).
De 1642 a 1644 exerció'l cargu de vicerrector del Colexu de Tarragona, onde aidó espiritualmente a los soldaos que tomaríen Lleida na Sulevación de Cataluña (1640). A resultes d'esta campaña, cayó enfermu, y foi unviáu a Valencia pa reponese. Al calor de la magnífica biblioteca del hospital, preparó una nueva obra, El Discreto (1646), que va ver la lluz en Uesca. De nuevu nel so abellugu de Uesca, impartió clases de Teoloxía Moral hasta 1650. Ye nesta dómina cuando más viviegamente pudo dedicase a la lliteratura. Apaecieron entós el Oráculu manual y arte de prudencia (1647) y la segunda versión del tratáu sobre l'inxeniu y el conceutu Agudez y arte d'inxeniu (1648). thumb|150px|Baltasar Gracián. Foi destináu a Zaragoza el branu de 1650 col cargu de Maestru d'Escritura, y al añu siguiente publica la primer parte de la so obra cume: El Criticón. Sacante El Comulgatorio, Gracián publicó tola so obra ensin el preceptivu permisu de la Compañía, lo que provocó protestes formales que fueron alzaes a les instancies rectores de los xesuites. Tales quexes non -y disuadieron al puntu de qu'apaeciera en Uesca la segunda parte d'esta obra. Dellos xesuites valencianos, por cuenta de vieyes enemistaes, interpretaron unu de los sos pasaxes como una ofiensa a les sos persones, lo que-y ganó nuevos ataques ante los superiores de la Compañía qu'apuntaben al conteníu escasamente doctrinal de les sos obres, impropies d'un xesuita profeso, yá que, ocupándose toes elles de la Filosofía Moral, esta encétase dende una óptica profana. Quiciabes pa contribuyir al so descargu publicó, per primer vegada col so auténticu nome, El Comulgatorio (1655), un llibru alrodiu de la preparación pa la Eucaristía.
Pero l'apaición en 1657 de la tercer parte de El Criticón determinó la so cayida en desgracia. El nuevu provincial d'Aragón, el catalán Jacinto Piquer, refartó públicamente a Gracián nel refectorio, impúnxo-y como penitencia ayunu a pan y agua —prohibiéndo-y inclusive disponer de tinta, pluma y papel—, y quitó-y de la so cátedra d'Escritura del Colexu Xesuita de Zaragoza. A empiezos de 1658 Gracián ye unviáu a Graus, un pueblu del prepirinéu de Uesca.
Al poco tiempu, Gracián escribió al Xeneral de la Compañía pa solicitar l'ingresu n'otra orde relixosa. La so demanda nun foi atendida, pero atenuóse-y la pena: n'abril de 1658 yá foi unviáu a desempeñar dellos cargos menores al Colexu de Tarazona, güei Llar Doz. Los últimos contratiempos tuvieron d'acelerar la so decadencia física, pos en xunu nun pudo asistir a la congregación provincial de Calatayud, finando, pocu más tarde, en Tarazona, el 6 d'avientu de 1658.Emilio Blanco, Baltasar Gracián, Nassa N.T. Sieglu XXI.S.L., 2001 ISBN 84-9714-005-2 y Santos Alonso, «Introducción» a la so ed. de El Criticón, Madrid, Cátedra, 1980 (1984, 2ªed.), páxs. 11-16. ISBN 84-376-0257-2 Probablemente foi enterráu na fuesa común del colexu.
Obra Vista en xunto la producción de Baltasar Gracián, podemos reparar una estrecha rellación cola so biografía. Dende'l xuvenil entusiasmu pol trunfu y la gloria del home exemplar, configuráu en L'Héroe, va llegar al desengañu de la vieyera y la muerte nos últimos capítulos de El Criticón. Asina se presenta como escritor en 1637 nel prólogu «Al llector» de L'Héroe:Dos trataos más siguiríen esta llinia de delinear l'home perfectu: El Políticu, qu'estrayi tales cualidaes del rei Fernando'l Católicu, y El Discreto, un manual de conducta pal home en sociedá, seya como quier la so posición nella.
thumb|250px|Primer semeya conocida de Gracián, calteníu nel colexu xesuita de Calatayud.
Per otru llau, Gracián dedicó grandes esfuercios a ellaborar un tratáu d'estética lliteraria barroca: la Agudez y arte d'inxeniu, que refunde una versión anterior titulada Arte d'inxeniu, tratáu de l'agudez. Ellí teoriza sobre'l conceutu» y propón una nueva retórica basada na praxis barroca que s'alloña, en parte, de la tradición aristotélica de la Poética, pos el so analís ta encontáu en testos, que de la mesma ejemplifican una clasificación de los distintos tipos d'agudez de la so propia invención.
Tola obra de Gracián, ocupada siempres de la so aplicación práctica a la vida del home, tien por oxetu la Filosofía Moral. Les idees acumulaes en trataos anteriores sobre la manera de conducise nel mundu son sintetizaes y aconceyaes nel llibru más lacónicu y sentenciosu de la so producción, el Oráculu manual y arte de prudencia. Con él remata'l proyeutu de «manuales del vivir» pa la persona cabal, y nél tamién se subsumen, probablemente, llibros proyeutaos —en El Discreto falar de los dolce gracianes», que se titularíen «El Sollerte», «El Galante»— que nun llegaron a ver la lluz.
Foi almiráu por moralistes franceses de los sieglos XVII y XVIII, y nel XIX por Schopenhauer,Schopenhauer, en El Mundu como Voluntá y Representación (1818), dicía de El Criticón que yera «quiciabes la más grande y la más bella alegoría que fuera escrita enxamás» y, catorce años dempués, nuna carta fechada a 16 d'abril de 1832, asevera: «El mio escritor preferíu ye esti filósofu Gracián. Lleí toles sos obres. El so Criticón ye pa mi unu de los meyores llibros del mundu», apud Evaristo Correa Calderón, «Introducción» a la so ed. de El Criticón, Madrid, Espasa-Calpe, 1971, páx. LXXIV. quien recibió la influyencia del pensamientu graciano y tradució al alemán el Oráculu manual y arte de prudencia. Esta versión, bien fiel al espíritu del aragonés,D'esta traducción diz Karl Vossler na so «Introducción a Gracián», Revista d'Occidente, 1935, nᵘ CXLVII, páxs. 345 y ss.: «ye la más fiel, la más congenial y alocutiva». Hasta tal puntu que, según el filólogu alemán, esta versión llogra «una suelta fluidez que pa los llectores españoles nun tuvo'l testu español nunca», ibidem, páx. LXXV. foi conocida por Nietzsche, que dixo nuna de les sos cartes: «Europa nun produció namás finu nin más complicáu en materia de sotileza moral».ibidem, páx. LXIII y n. 61. Gracies a ellos la obra del filósofu español foi oxetu d'estudiu na universidá alemana.
Solo quedába-y ensayar la fabulación. Poner tol so trabayu d'investigación retórica al serviciu d'una novela, que fuera al empar tratáu de filosofía moral, sol xéneru qu'él mesmu denominó «agudez compuesta asonsañada», lo que vien significar «alegoría novelada». Concretar nos trés partes de El Criticón, que percuerre tol ciclu de la vida d'un home, que debe, amás, vencer a les circunstancies del mundu en crisis de la sociedá del barrocu.