thumb|301x301px|Distribución de los pueblos celtes:
«Celta» ye un términu ampliamente emplegáu pa denomar a cualquier de los pueblos Europeos que falaron, o falen, una llingua celta, una de les rames de les llingües indoeuropees. Nesi sen, el términu nun ye nin étnicu nin arqueolóxicu, darréu que munchos de los pueblos que falaron llingües céltiques, como'l casu de los Goidelos d'Irlanda, enxamás participaron de les corrientes culturales materiales de Hallstatt o La Tène. Anguaño, el términu tamién s'emplega pa describir a los descendientes modernos d'estes xentes, sobre manera a aquellos con cultura celta.
Esiste un conceutu más restrinxíu del términu, referíu nesti casu a los denomaos celtes históricos, entendíos estos tradicionalmente como'l grupu de sociedaes tribales d'Europa, que compartieron una cultura material aniciada na primera Edá del Fierro (1200-400 e.C.) alredor de los Alpes (periodu Hallstatt) y dempués na Edá tardiega del Fierro (periodu La Tène), y que denomáronse asina por xeógrafos griegos y llatinos. Nesti grupu adscríbense los celtes continentales de la Galia, norte d'Italia, Alemaña y Bohemia, los celtíberos d'Iberia, los gálates d'Anatolia, este y centru de Rumanía y yá con mayores reticencies polos historiadores británicos ya irlandeses los celtes insulares.
Los Celtes foron un grupu estremáu ya independiente, con una sociedá indíxena y tribal. Magar qu'había semeyanza nel llinguax, ferramientes, relixón y cadarma social, cada cultura caltenía'l so propiu idioma y costumes.
Descripción En tiempos antiguos los celtes qu'aportaron a lo llargo del primer mileniu, hacia el 1200 e.C. n'Europa y según el puntu de vista tradicional, hacia'l 900 e.C. na Península ibérica, yeren un ciertu númberu de pueblos interrellacionaos ente ellos qu'habitaben n'Europa Central; toos estos pueblos falaben llingües indoeuropees indicativo d'un orixe común. Anguaño, el términu "celta" úsase davezu pa describir a la xente, les cultures y llingües de munchos grupos étnicos de les islles britániques, Francia na rexón de Bretaña, España, en Galicia y Asturies, y Portugal na rexón de Minho. Sicasí tribus o naciones, como los atrébates, Menapii, y Parisii, dende rexones celtes de tierra firme, incluyendo la Galia y Bélxica, sabemos que moviéronse hacia Gran Bretaña ya Irlanda y contribuyeron al crecimientu d'aquelles poblaciones. L'usu del términu celta pa referise a xente d'Irlanda y Gran Bretaña surde nel sieglu XVIII. Vivíen en pueblos amurallaos denomaos castros.
Dellos estudiosos alluguen la «patria celta» no que güei ye'l sur d'Alemaña y Austria. Güei considérase que los celtes formen parte de los pueblos indoeuropeos y piénsase que parte de los falantes d'esta familia llingüística, procedentes d'Anatolia o de les estepes ente'l mar Prietu y el mar Caspiu, emigraron rumbu a Europa, mentanto otres rames desplazáronse a Irán y la India..
Magar que caberamente restrinxíes a la costa atlántica d'Europa occidental, les llingües celtes foron predominantes na mayor parte d'Europa, pero foron cediendo territoriu a les tribus xermániques y al Imperiu Romanu. Arqueólogos y fontes históriques amuesen que, sobre manera nel sieglu III e.C, los pueblos celtes tamién tuvieron presentes en zones d'Europa oriental y d'Asia Menor. Celticidá xeneralmente refierse a los puntos culturales d'esos pueblos, como asemeyances nel idioma, materiales, organización social y los factores mitolóxicos. Les cultures Celtes abultaron tener numberoses y estremaes carauterístiques, pero la coincidencia ente estos estremaos pueblos foi l'emplegu d'una llingua celta.
"Celta" describe una familia de les llingües y, d'un xeitu más xeneral, significa "relativu a los celtes", o "nel sen de los celtes". Tamién s'emplega pa referise a delles cultures arqueolóxiques definíes por un conxuntu únicu de les ferramientes. La rellación ente la llingua y la ferramienta tórnase más nidia pola presencia d'inscripciones. (Ver Celta (dixebra) pa otres aplicaciones de la espresión)
Güei, el términu "celta" emplégase de cutio pa describir les llingües y cultures respeutives, d'Irlanda, Escocia, Gales, Cornualles, Islla de Man y Bretaña, tamién conocíes como les Seis Naciones celtes. Estes son les rexones onde les cuatro llingües celtes entá se falen, en cierta midida, como llingües maternes: el gaélicu irlandés, gaélicu escocés, galés, bretón y más dos caberes recuperaciones, el cornuallés (ún de los idiomes Britónicos) y el manés (ún de los idiomes goidélicos). "Celta" tamién ye, a vegaes, usáu pa referise les rexones de la Europa continental que tienen patrimoniu celta, pero n'onde nun perviviera l'idioma celta; estes zones inclúin el norte de la Península Ibérica (el norte de Portugal, y y rexones históriques como Galicia, Asturies y Cantabria), Y, en menor midida, Francia. (Ver Celtes modernos)
Fálase de "Celtes continentales" a les persones de fala celta de la Europa continental. "Celtes insulares" son les persones de fala celta de les Islles Britániques y los sos descendientes. Los celtes de Bretaña tomen so llingua de la migración de los celtes de les islles britániques y asina aconcéyense en consecuencia.
Etimoloxía L'orixe de dellos nomes usaos dende l'antigüedá clásica pa la xente conocida güei como celta ye confusa y polémica. En particular, hai en realidá 19 rexistros del términu pictu na conexón colos habitantes de la islla d'Irlanda y Gran Bretaña enantes del sieglu XVIII.
Los griegos, llamaron a los Celtes primero "hiperbóreos"; dempués denomáronlos Κέλτoι - keltoi (xente oculto). La primer referencia lliteraria a la xente celta, como Κελτοί (Κeltoi), ye del historiador griegu Hecataeus de Miletus en 517 e.C; él diz que la ciudá de los Massilia (Marsella) ta cerca los celtes y tamién menta otra ciudá celta de Nyrex (posiblemente Noreia n'Austria). Heródotu paez llocalizar a los "Keltoi" na fonte'l Danubiu o na Península Ibérica, pero la hipótesis ye confusa.
Tamién esiste la posibilidá de que los celtes foren llamaos polos Griegos y Romanos pol so pecuñar xeitu de llucha. La pallabra Kalia, nel Griegu modernu Kaliva quier dicir "chamizu". Kalipto quier dicir "cubierta". Akeltes significaría dir estapáu o esnudu. De xuru, el rasgu más sensible de los Keltes yera que lluchaben esnudos. Según l'historiador romanu Diodoru: ¿Quienes yeren los antiguos celtes?
La pallabra celta del inglés modernu, atestiguáu de magar 1707 nes escritures d'Eduardo Lhuyd , colos d'otros eruditos tardiegos del sieglu XVII, traxo l'atención académica a les llingües y la historia d'estos vieyos habitantes de Gran Bretaña.
"La Galia" asturiana y Gallus Galli llatina podríen ser, al entamu, d'un nome celta étnicu o tribal, quiciabes tomao en llatín demientres les incursiones celtes n'Italia alrodiu'l 400 e.C. El so raigañu pue ser *galno, queriendo dicir 'el poder' 'o la fuercia'. El Griegu "Galatai" parez tar basáu nel mesmu raigañu, tomada direutamente de la mesma fonte hipotéticamente celta que mos dio Galli (el sufixu -atai ye cenciellamente un indicador onomásticu).
No tocante al términu "Galia", apruz nel francés Gaule y Gaulois, que ye la interpretación tradicional de la Gallia llatina y Gallus,-icus respeutivamente. Ello ye, el diptongu au indica un orixe dixebráu, a saber una adautación llatina del *walha-Xermánicu. La pallabra inglesa 'Welsh' remana de la pallabra wælisc, la forma Anglosaxona de walhiska-, la pallabra Xermánica pa "foriatu".
Orixe thumb|366x366px|Espansión de les cultures de l'Hallstatt y la Tène La familia llingüística Celta ye d'una rama Indoeuropea, lo qu'aporta a dellos estudiosos a la hipótesis de que l'aniciu del proto-llinguaxe Celta pudiera tener surdío nos páramos del Pontu - Caspiu. Nun ye xeneralmente aceutada, sicasí, tornóse nuna familia mui estremada del Indo-Européu nuna fase abondo temprana. Pel momentu, los falantes de llingües celtes alrodiu'l 600 e.C, taben yá dixebraos en delles rames llingüístiques, y, repartíos en gran parte d'Europa Central, la Península Ibérica, Irlanda y Gran Bretaña.
Dellos estudiosos camienten que la cultura Urnfield del norte d'Alemaña y los Países Baxos representa un orixe de los celtes como una xamasca cultural de la familia indoeuropea. Esta cultura foi predominante nel centru d'Europa demientres les postreres etapes de la Edá del Bronce, de magar el 1200 e.C fasta'l 700 e.C. Na dómina d'Urnfield prodúxose un ablucante xorrecimientu de la población en la rexón, probablemente debío a los anovamientos na teunoloxía y les práutiques agrícoles. L'historiador griegu Eforu de Cuma, d'Asia Menor, escribía nel sieglu IV e.C, que los celtes vinieren de les islles frente a la desembocadura del Rin y que foren «espulsaos de los sos llares poles continues guerres y la violencia medrante del mar ».
Diodoru Sículu y Estrabón proponen que'l coral de los celtes allugábase nel sur de Francia. El primeru diz que los galos asitiábense al norte de los celtes, pero que los romanos refiérense a dambos como galos. Enantes de los descubrimientos n'Hallstatt y La Tène, en xeneral considerábase que'l coral de los Celtes yera'l sur de Francia.
Pliniu'l Vieyu solliña llugares de la Céltica nel delta del ríu Guadalquivir nel sur d'Iberia, ye dicir, refiriéndose a la Celtiberia:
Pruebes llingüístiques
Hai pocos rexistros escritos Proto-Célticos de les antigües llingües celtes feches polos propios celtes. Xeneralmente estos son los nomes de les monedes y les inscripciones de piedra. Les más de les pruebes son nomes de persones y nomes de llugares n'obres d'autores griegos y romanos. La data na que'l proto-celta se dixebra llingüísticamente del idioma indo-européu, ye cercana al añu 6000 e.C (l'arribada de los celtes a Gran Bretaña ya Irlanda data del 3200 e.C, según Forster y Toth). Sicasí, propónse una data posterior más probable pola mayoría de los estudiosos. Gray y Atkinson proponen la dixebra de les llingües celtes alrodiu'l 5000 e.C. , Mallory aboga por una data posterior al 4500 e.C. d'una rama xunificada'l Proto-Indo-Européu faciendo usu de la pallabra pueblu, a la fin de que la dixebra qu'inclúi al celta nun podría surdir en nengún momentu hasta más tarde.
Dellos estudios llevárense a cabu sobro toponimia Celta d'Europa. Ún reciente ye de Sims-Williams. El so mapa indica que la mayoría de los nomes celtes nun aprucen principalmente en Gran Bretaña y el norte de Francia, sinón qu'estiéndense dende Iberia fasta'l Danubiu. Esto guía que'l celta yera una llingua mariega y la so cultura espandióse per duana del comerciu a lo llargo'l Mediterraneu y la costa atlántica.
Un indiciu direutu de que los estremaos nomes emplegaos polos autores griegos (que normalmente nomaben a los celtes como Κελτοί Γαλᾶται) y llatinos (qu'anteferíen Galli) en realidá refiérense a los falantes de les mesmes o de llingües semeyantes dase por Hieronymos. Nel so comentariu sobro la epístola de San Pablu a los Gálates, sorraya que la llingua d'éstos n'Anatolia nel so día foi mui asemeyada a la llingua de Tríveri. San Xerónimu probablemente tenía conocencia de primera mano d'estes llingües celtes, pos yá tenía visitao Treverorum Augusta y Galacia.
Pruebes arqueolóxiques Pa más información ver: Edá del Fierro
300px|thumb|right|Mapa'l territoriu la cultura de l'Hallstatt
Na Edá del Fierro les cultures Hallstatt (800-475 e.C) y La Tène (c. 500-50 e.C) tán típicamente venceyaes col Proto-celta y la cultura celta.
La Cultura de La Tène xorreció no postrero de la Edá del Fierro (de magar el 450 e.C a la conquista romana nel sieglu 1 e.C) nel este de Francia, Suiza, Austria, el suroeste d'Alemaña, la República Checa, Eslovaquia y Hungría. Desenrollóse a partir de la Cultura d'Hallstatt ensin nengún francimientu cultural nidiu, baxo l'enfotu d'una considerable influyencia mediterranea griega, y más tarde baxo la civilización etrusca. Un cambéu de noyos d'asentamientu tevo llugar nel sieglu IV e.C.