La historia de la llingua asturiana podemos resumila como cinco sieglos de normalidá, dende los sos oríxenes al dixebrase del llatín ástur, hasta la introducción del castellán nel sieglu XIII cola perda d'independencia del Reinu de Lleón hasta los nuesos díes.

Los primeros habitantes d'Asturies y Lleón Los primeros habitantes d'Asturies y Lleón yeren d'orixe preindoeuropéu mesmo que los indoeuropeos dexaron la so güelga na nuesa llingua.

D'esti xeitu, atopamos nel asturianu pallabres pre-indoeuropees como vega, cotoya, artu, cuetu o cachiparru que bien de vegaes llegaron direutamente y otres munches pel llatín.

Los romanos Los romanos aporten a Asturies nel sieglu I e.C. más tarde qu'al restu la península sieglu III e.C... Entama asina una romanización tardía na que los ástures fixeron de so la llingua y la cultura de los conquistadores. El llatín convirtióse asina na llingua propia d'asturianos y lleoneses anque non de sópitu, sinón de xeitu progresivu por mor de casamientos y ventaxes alministratives como la ciudadanía romana o'l repartu de tierres.

El procesu de romanización diose tamién notros llugares, lo qu'esplica que la llingua emplegada daquella, el llatín vulgar fore de la que derivaren darréu les denomaes llingües romániques, como'l gallegu, el portugués, l'occitanu o l'aragonés amás de munches otres.

La Edá Media thumb|right|300px|Monesteriu de San Vicente, llugar onde ta guardada bona parte de la producción escrita n'asturianu medieval Ye na Edá media onde podemos asitiar la nacencia del asturianu como llingua, magar que, la so evolución d'entós p'acá, camudare muncho les estructures gramaticales, la fonética y la ortografía. La tresformación de llatín a asturianu produzse de manera progresiva ya imperceutible. Ye imposible dar una data esauta na que'l llatín pasa a asturianu. Sicasí, magar que l'emplegu del asturianu oral tea espardíu na alta Edá media y seya cásique unánime, el llatín siguirá como llingua de la cultura, de los documentos llegales per bien de tiempu. Ún de los documentos que meyor espeyen la evolución del llatín ye la llamada Cayuela de Carrio, del sieglu VIII, afayada en Villayón y que recueye un conxuru escontra los nuberos nun tipu de llingua popular yá bien estremada del llatín clásicu.

Ye la nacencia del Reinu d'Asturies que más llueu será Reinu de Lleón una de les principales causes que despliquen que nel nuesu territoriu llegare a formase una llingua estremada dende'l llatín del antiguu Conventum Asturum. Esti Reinu nun ocupaba namái que les tierres asturianes, sinón tamién les de Lleón (d'ehí que fora llamáu tamién dende'l sieglu X lleonés a la llingua propia), Galicia y parte de Portugal y Castiella. Amás d'ello conquistó tierres allugaes al sur del ríu Dueru, hasta estremadura y Andalucía occidental. Por mor d'ello aínda caltiénense na fala d'anguaño d'eses rexones delles traces carauterístiques del asturianu.

Asitiáu'l Reinu d'Asturies, el llatín d'usu llegal, emburriáu pola presión d'una sociedá esclusivamente asturfalante no oral; va reculando y dexando-y pasu al asturianu, que devién en llingua llegal del reinu y emplégase en milenta documentos notariales, de pleitos y de bien de coses. Nun ye, poro, casualidá que'l primer documentu escritu n'asturianu seya ún d'estes carauterístiques: El Fueru d'Avilés, del sieglu XII, una especie de constitución d'esti conceyu asturianu. Hai qu'esperar a la segunda metá del sieglu XIII pa que la escritura n'asturianu fáigase normal y funcione como l'auténtica llingua oficial del país. D'esta dómina consérvense bien de testos, pero'l más improtante ye'l llibru llamáu Fueru Xulgu, traducción al asturianu del antiguu códigu llegal del Reinu visigodu

Desgraciadamente, malpenes conócense testos lliterarios n'asturianu medieval, pero so nun quier dicir que na dómina nun los hubiere. Una preba, ente otres, podíen dala la bayura d'asturianismos presentes nun manuscritu lleonés del perconocíu Llibru d'Alexandre, anque entemecíos col castellanu. Dotramiente, conócense los nomes d'abondos xuglares asturianos y lleoneses que bien podíen cantar na llingua del Reinu, anque agora nun conozamos les sos obres.

Los sieglos escuros La perda d'independencia política del Reinu de Lleón al xuntase col de Castiella en 1230, sienta les bases pa un retrocesu progresivu de la so llingua. Ello débese, de mano, a que nel nuevu reinu xuníu de Castiella y Lleón la hexemonía va algamala Castiella. Poro, la llingua más usada na corte ye'l castellanu, que va ser tamién la que s'emplegue de magar entós en tola documentación real. De la mesma, con Alfonsu X El Sabiu (1254-1284), el castellanu y el gallegu van tener un importante usu lliterariu que nun llegó a algamar l'asturianu.

Pero'l momentu más críticu va a llegá-y al asturianu nel sieglu XIV cuando la Ilesia asturiana tará al cargu d'un obispu d'aniciu castellanu, Gutierre de Toledo, qu'impón importantes reformes internes que fadrán de la llingua castellana la propia de la documentación eclesiástica. Nesti sen, los clérigos asturianos van empezar a formase fuera d'Asturies y de Lleón, en Castiella y en llingua castellana, y yá non n'asturianu.

Estos fechos y la creciente política centraliega ya intervencionista de Castiella, afalen gravemente'l procesu desasturianizador nes clases altes de la sociedá y torguen la consolidación del asturianu como llingua lliteraria. Nesti sistema centraliazdor apruz xunto al conceutu estáu nacional, la necesidá d'uniformización llingüística como factor de cohexón de la nueva estructura política.

La llingua asturiana, per tres sieglos -XIV, XV y XVI y XVII denomaos Sieglos escuros - tuvo ausente del emplegu escritu, frente al castellán y al portugués que van entrar nun procesu de fixación y codificación, lo que-yos va conferir la categoría de llingües de cultura. D'esti mou, surde asina una situación conocida na sociollingüística como diglosia onde al tiempu que se caltíen l'usu oral del asturianu na práutica totalidá de la población, les estayes dominantes, l'aristocracia, l'altu cleru y el funcionariáu pasen a emplegar el castellán como signu de distinción social. Esti estáu va ser carauterísticu del asturianu hasta güei.

La nuesa lliteratura queda d'esti mou al marxe del Renacimientu, y una de les posibles causes de l'ausencia d'esmolición pola cuestión llingüística pue que seya l'ausencia d'universidá de los tres territorios nos que se fala la llingua: Asturies, Lleón y Miranda de l Douro

El Barrocu thumb|left|150px|Retratu idealizáu del sieglu XIX Anque dende finales de la Edá Media l'asturianu empieza a sufrir un importante retrocesu, ello nun supunxo, nin con muncho, el so desaniciu. Por exemplu, na llamada Edá Moderna va volver a haber testos n'asturianu y agora, esta vegada sí, lliterarios.

Antón de Marirreguera (1600-1662)conviértese asina nel primer escritor conocíu n'asturianu y lleva la nuesa lliteratura al Barrocu. Entama'l cultivu de bien de temes cultos: Les obres poétiques son de calter relixosu (Pleitu ente Uviéu y Mérida) o retomen la tradición grecollatina Dido y Eneas o Píramo y Tisbe. Arriendes d'esto, surde'l teatru nel que nun sólo hai denuncia sinón qu'hai una toma de concencia pa cola situación de la llingua. Por exemplu na obra teatral L'Alcalde, del citáu Marirreguera, ridiculízase a un personaxe que fala en castellanu pa presumir d'una bona posición social.

L'asturianu, valórase asina nesta dómina como llingua propia del pueblu por bien d'inteleutuales de l'aristocracia y l'altu cleru. y, amás, como una seña d'identidá histórica de los asturianos como fai l'historiador de Cangas del Narcea Luis Alfonso de Carvallo

Por desgracia, nin en Lleón nin en Miranda de l Douro apruz nengún escritor nestos sieglos y la situación del idioma sigui ehí arrquexada al tarrén de lo oral siguiendo la mesma dinámica de los sieglos escuros. Ye de destacar la coincidencia en non más de 20 años dende'l surdimientu del primer autor n'asturianu y la inauguración de la Universidá d'Uviéu, col ambiente inteleutual qu'afala. Nun ye raro, entós, que'l primer poema de la nuesa llingua seya editáu o conocíu por mor de que ye'l ganador d'un concursu de poesía fechu n'Uviéu

La ilustración asturiana thumb|150px|Xovellanos un defensor de la llingua asturiana, del so estudiu y dignificación; foi elli quien propunxo la creación d'una Academia.

Nel sieglu XVIII la ilustración pega con fuercia na Asturies de la dómina y un grupu d'inteleutuales encabezaos pol filósofu y escritor Gaspar Melchor de Xovellanos van entamar la defensa de la llingua y a da-y el valir necesariu. Surde entós un esmolimientu pola situación de la llingua y una necesidá de dotala d'instrumentos qu'afalen el so futuru y que vaigan valir de normalización de la mesma. Ye por ello que'l mesmu Xovellanos propón la creación d'una Academia col enfotu de normativizar y recoyer la bayura del idioma. "Ye la llingua viva del nuesu pueblu; mamámosla toos, por dicilo asina, cola primer lleche; va pasando tradicionalmente de padres a fíos y continúase de xeneración en xeneración...Con un cartón y un llápiz a mano, en casa, na cai, en paséu, en campu, podemos arriquecer tolos díes esta preciosa ayalga" Naz asina en 1788 un diccionariu etimolóxicu del qu'anguaño nun se sabe más nada y ye'l sieglu, el XVIII en que les lletres asturianes ven a la so primer muyer escritora, Xosefa Xovellanos, hermana del pensador. L'asturianu, asina, va garrando puxu ente les capes sociales dominantes y na inteleutualidá, amás de sentase les bases d'una concencia de la situación de la llingua y de los oxetivos a algamar pa la so plena normalización. Ye una dómina de puesta en valir de la llingua y de continuación de la lliteratura qu'entamaría el sieglu anterior Marirreguera. Cultívense los xeneros poéticos (mayoritarios y d'enclín cultista) y el xéneru teatral que nagua por averase al gran públicu.

El sieglu XIX

Asturies Nel Sieglu XIX, dómina de rexonalismu, continúase y antológase la tradición lliteraria asturiana cola espublización en 1839 del llibru Coleición de poesías en dialecto asturiano de Xosé Caveda y Nava qu'antologa tolos creadores d'enantes y ye asina'l primer llibru n'asturianu. Nesti sieglu, continúen les esmoliciones de los ilustraos pola situación de la llingua y la so normalización y normativización. Escríbese en 1869 la primera Gramática Asturiana, de Junquera Huergo que nun diba asoleyase hasta 1991 pola Academia de la Llingua Asturiana.

L'asturianu va trescalando la sociedá emburriáu poles idees illustraes, y el Principe francés Lluis Lluciano Bonaparte encarga-y a Manuel Fernández de Castro (1834-1905), obispu, poeta y traductor al asturianu d'otres obres relixoses, facer una traducción al asturianu del Evanxeliu según San Mateo asoleyáu en 1861 na ciudá de Londres.

Ye una dómina tamién d'emigración y na que l'asturianu caltiénse vivu ente les comunidaes emigraes, que producen bien d'artículos en revistes y dalguna obra lliteraria como Camín de la Romería. Consolídase asina'l prestixu del idioma, y hasta la prensa asturiana inclúi delles noticies o artículos n'asturianu, destacando Enriqueta González Rubín nel periodismu.