Ры́мская імпе́рыя (, ) — пострэспубліканская фаза ў развіцці старажытнай рымскай дзяржаўнасці, характэрнай рысай якой былі аўтакратычная форма праўлення і вялікія тэрытарыяльныя ўладанні ў Еўропе і Міжземнамор’і. Адзіная дзяржава ў гісторыі, якой належала ўсё ўзбярэжжа Міжземнага мора. Храналагічныя рамкі існавання Рымскай імперыі ахопліваюць перыяд часу пачынаючы з праўлення першага імператара Актавіяна Аўгуста, да падзелу імперыі на Заходнюю і Усходнюю і наступнага падзення Заходняй Рымскай імперыі, гэта значыць з 27 года да н. э. па 476 год. Усходняя частка Рымскай імперыі з цэнтрам у Канстанцінопалі існавала яшчэ каля 1000 гадоў.
Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі адрозніваецца ў залежнасці ад падыходу. Так, пры разглядзе дзяржаўна-прававога ладу звычайна вылучаецца два асноўных этапы:
1. Прынцыпат — форма дзяржаўнага ладу, якая спалучае рэспубліканскія і манархічныя рысы (дзе пад прыкрыццём рэспубліканскіх органаў улады на самай справе была ваенная манархія), існавала ў I стагоддзі да н. э. — III стагоддзі н. э. Перыяд прынцыпата можна падзяліць на наступныя этапы:
а) Праўленне дынастыі Юліяў-Клаўдзіяў і фарміраванне сістэмы прынцыпата (27 да н. э. — 68 н. э.) б) Год чатырох імператараў — маштабны крызіс улады (68-69) в) Праўленне дынастый Флавіяў і Антанінаў — росквіт сістэмы прынцыпата (69-192) г) Праўленне дынастыі Севераў — пачатак фарміравання ваенна-бюракратычнай сістэмы (193—235) в) Крызіс III стагоддзя — поўнамаштабны сацыяльна-эканамічны і палітычны крызіс Рымскай імперыі (235—284) 2. Дамінат (284—476) — палітычная сістэма, больш блізкая да манархіі. Унутры перыяду можна вылучыць наступныя этапы:
а) Праўленне Дыёклетыяна і Канстанціна I — фарміраванне сістэмы даміната, адміністрацыйныя, ваенныя і сацыяльна-эканамічныя рэформы (284—337) б) Імперыя IV стагоддзя н. э. — досыць стабільнае існаванне сістэмы, тэндэнцыя да палітычнага размежавання заходняй і ўсходняй частак імперыі (337—395) в) Канчатковы падзел імперыі на Усходнюю і Заходнюю (395—476)
Дата заканчэння гісторыі Рымскай імперыі дыскусійная. Для Захаду звычайна называецца 476 год — год зрушэння імператара Ромула Аўгустула, або 480 год — год смерці Няпота, апошняга юрыдычна легітымнага імператара. Для Усходняй імперыі, дзяржаўнасць якой праіснавала, змяняючыся, яшчэ каля тысячы гадоў, называюцца даты: канец V стагоддзя, 610 год, 1204, 1453 і іншыя.
Галоўны змест гэтага перыяду складае працэс ўсебаковага аб’яднання антычнага свету. Яно здзяйснялася ўжо Рымскай рэспублікай, але было тады матэрыяльным, заключалася ў факце заваявання і падпарадкавання; зараз гэты працэс ўскладняецца (дыферэнцыруецца). Ён праяўляецца:
у прыпадабненні (асіміляцыі) заваёўнікаў і заваяваных, рымскага і правінцыйнага элементаў; у змене самой аб’ядноўваючай улады; у аб’яднанні частак з цэлым з дапамогай ўпершыню створанай для гэтай мэты дзяржаўнай адміністрацыі; у аб’яднанні юрыдычных прававых ідэалаў; у аб’яднанні маральных ідэалаў.
Гэты працэс аб’яднання, плённую і прагрэсіўны, дасягае свайго поўнага развіцця да канца II стагоддзя. Але ён мае і адваротны бок: ён суправаджаецца паніжэннем культурнага ўзроўню і знікненнем свабоды, што праяўляецца ў III стагоддзі. Між тым здзяйсняецца рэлігійнае аб’яднанне антычнага свету на глебе хрысціянства, трыумф якога над паганствам напаўняе IV стагоддзе.
На працягу V стагоддзя Рым неаднаразова падвяргаецца нападам з боку варвараў, якія ў 476 годзе назаўжды знішчаць класічную рымскую цывілізацыю. У новым дуалізме на рымскай глебе зараджаецца новы гістарычны перыяд. Поспех сацыяльнага аб’яднання і асіміляцыі разнастайных нацыянальных элементаў правінцый асабліва наглядна выяўляецца ў гісторыі саміх імператараў, асабісты лёс і характар якіх становіцца самым бачным фактарам у гісторыі імперыі.
Гісторыя Рымскай імперыі
Прынцыпат Прынцыпат Аўгуста спалучаў у сабе элементы рэспубліканскай магістратуры і ваеннай манархіі. Кіраўніцтва магістратур фармуецца шляхам абрання або прызначэння, у той час як манаршы сан даецца ў спадчыну альбо выбарамі, якія ажыццяўляюцца вузкім, як правіла, колам прадстаўнікоў вышэйшай улады. У гісторыі прынцыпата практыкуецца як выбарнасць, так і атрыманне ў спадчыну, прычым апошняе часам на падставе спецыфічнага рымскага інстытута ўсынаўлення: імператар усынаўляе свайго пераемніка. Час ад часу ў працэс перадачы ўлады ўмешваюцца сілавы фактар з боку інстытутаў, якія павінны ахоўваць імператарскую ўладу.
Кіраванне Аўгуста (31 г. да н. э. — 14 г. н. э.) Другі трыумвірат быў не прыватнай здзелкай, як першы, а дзяржаўнай установай, якое было надзелена шырокімі паўнамоцтвамі: па пастанове народнага сходу на трыумвіраў было ўскладзена будова дзяржавы — triumviri rei publicae constituendae causa. Па ліквідацыі абодвух таварышаў ўся ўстаноўчая ўлада засяродзілася ў руках аднаго Актавіяна, ён скарыстаўся гэтай надзвычайнай уладай толькі для таго, каб узнагародзіць і прыбудаваць сваіх салдат, а затым склаў яе з сябе і задаволіўся званнем imperator perpetuns, г. зн. становішчам галоўнакамандуючага ў правінцыях. На наступны ж год ён зрабіўся цэнзарам разам з Агрыпам і атрымаў званне princeps senatus («першы ў сенаце»).
Вызначыўшы такім чынам сваё стаўленне да сенату, Актавіян склаў з сябе і званне пажыццёвага галоўнакамандуючага і толькі па патрабаванні сената зноў прыняў гэтую ўладу тэрмінам на 10 гадоў, па сканчэнні якіх яна была працягнута на такі ж тэрмін. З праконсульскай уладай ён паступова злучыў ўладу іншых рэспубліканскіх магістратур — пажыццёвы трыбунат (з 23 г. да н. э.), уладу цэнзара (praefectura morum) і галоўнага пантыфіка. Яго ўлада мела, такім чынам, дваісты характар: яна складаецца з рэспубліканскай магістратуры па адносінах да рымлян і ваеннага імперыума ў адносінах да правінцый. Актавіян быў у адной асобе, так бы мовіць, прэзідэнтам сената і імператарам. Абодва гэтыя элемента зліваліся ў пачэсным тытуле Аўгуста — «ушанаванага», які яму быў прысвоены сенатам ў 27 годзе. У гэтым тытуле заключаецца і рэлігійнае адценне.
Зрэшты, і ў гэтым дачыненні Аўгуст выяўляў вялікую умеранасць. Ён дазволіў назваць шосты месяц яго імем, але не хацеў дапусціць у Рыме свайго абагаўлення, задавальняючыся толькі абазначэннем divi filius («сын чароўнага»). Толькі па-за Рымам ён дазваляў будаваць у гонар яго храмы, і то толькі ў злучэнні з Рымам (Roma et Augustus), і засноўваць асаблівую жрэцкую калегію — Аўгусталы. Улада Аўгуста яшчэ так істотна адрозніваецца ад улады наступных імператараў, што пазначаецца ў гісторыі асаблівым тэрмінам — прынцыпат. Характар прынцыпата як дуалістычнай улады выступае асабліва ясна пры разглядзе адносін Аўгуста да сенату. У Гая Юлія Цэзара выяўляліся ў адносінах да сенату паблажлівая пыха і некаторае грэбаванне. Аўгуст не толькі аднавіў сенат і дапамог многім асобным сенатарам весці лад жыцця, які адпавядае іх высокаму становішчу, — ён прама падзяліў з сенатам Уладу. Усе правінцыі былі падзеленыя на сенацкія і імператарскія. У першы разрад патрапілі ўсе канчаткова заміраныя вобласці — іх кіраўнікі ў званні праконсулаў, па-ранейшаму прызначаліся па жэрабі ў сенаце і заставаліся пад яго кантролем, але валодалі толькі грамадзянскай уладай і не мелі ў сваім распараджэнні войскаў. Правінцыі, у якіх стаялі войскі і дзе магла весціся вайна, былі пакінутыя пад непасрэднай уладай Аўгуста і прызначаных ім легатаў, у званні прапрэтараў.
Адпаведна з гэтым была падзелена і фінансавая адміністрацыя імперыі: эрарый (aerarium) застаўся па-ранейшаму ў падпарадкаванні сената, але разам з ім паўстала імператарская казна (fiscus), куды ішлі даходы з імператарскіх правінцый. Прасцей было стаўленне Аўгуста да народнага сходу. Каміцыі фармальна існуюць і пры Аўгусце, але іх выбарчая ўлада пераходзіць да імператара, юрыдычна — напалову, фактычна — цалкам. Судовая ўлада каміцыі адыходзіць да судовых устаноў або да імператара як прадстаўніка трыбуната, а іх заканадаўчая дзейнасць — да сената. Да якой ступені каміцыі страчваюць сваё значэнне пры Аўгусце, відаць з таго, што яны незаўважна зніклі пры яго пераемніку, пакінуўшы след толькі ў тэорыі народнага вяршэнства як асновы імператарскай улады — тэорыі, якая перажыла Рымскую і Візантыйскую імперыі і якая перайшла, разам з рымскім правам, да сярэднявечча.
Унутраная палітыка Аўгуста насіла кансерватыўна-нацыянальны характар. Цэзар шырока раскрыў правінцыялам доступ у Рым. Аўгуст жа клапаціўся аб тым, каб прымаць ў грамадзянства і ў сенат толькі цалкам дабраякасныя элементы. Для Цэзара, а ў асаблівасці для Марка Антонія, прадастаўленне права грамадзянства бывала крыніцай прыбытку. Але Аўгуст, паводле яго ўласных слоў, хутчэй быў гатовы дапусціць, каб «казна пацярпела шкоду, чым панізіць гонар рымскага грамадзянства», — згодна з гэтым ён у многіх нават адабраў дараванае ім раней права рымскага грамадзянства. Гэтая палітыка выклікала новыя заканадаўчыя меры па адпушчаныя на волю рабоў, якое раней было прадастаўлена цалкам на меркаванне спадара. «Поўная свабода» (magna et justa libertas), з якой па-ранейшаму было звязана права грамадзянства, паводле закона Аўгуста магла быць падаравана толькі пры вядомых умовах і пад кантролем адмысловай камісіі з сенатараў і коннікаў. Пры незахаванні гэтых умоў вызваленне давала толькі лацінскае права грамадзянства, а рабы, якія падвяргаліся пакаранням, траплялі толькі ў разрад правінцыяльны падданых.
Аўгуст паклапаціўся пра тое, каб колькасць грамадзян была вядомая, і аднавіў цэнз, які амаль ужо выйшаў з ужытку. У 28 годзе грамадзян, здольных насіць зброю, аказалася 4 063 000, а праз 19 гадоў — 4 163 000. Аўгуст захаваў звычай змяшчаць збяднелых грамадзян за дзяржаўны кошт і выводзіць грамадзян у калоніі. Але прадметам асаблівых яго клопатаў быў сам Рым — яго добраўпарадкаванне і ўпрыгожванне. Ён хацеў адрадзіць таксама і духоўную сілу народа, моцны сямейны побыт і прастату нораваў. Ён рэстаўраваў храмы, якія прыйшлі ў прахласць, і выдаў законы з мэтай пакласці мяжу распушчанасці нораваў, заахвочваць шлюбы і выхаванне дзяцей (Leges Juliae і Papia Poppeae, 9 г. н. э.). Асаблівыя прывілеі дадзены былі тым, хто меў трох сыноў (jus trium liberorum).
Памятаючы словы Гарацыя, што законы нямоглыя, калі не атрымліваюць сілы ад нораваў, Аўгуст сам хацеў быць узорам старажытнарымскай доблесці. Уладар свету жыў у сціплым доме на Палаціне, які пазней стаў узгоркам палацаў. Лад жыцця Аўгуста і звычка адпавядалі рэспубліканскаму ідэалу — ён не насіў іншага адзення, акрамя таго, якое было выткана «гаспадыняй дома» імператрыцай Лівіяй Аўгустай.
У лёсе правінцый адбываецца пры ім круты паварот: з маёнткаў Рыма яны становяцца часткамі дзяржаўнага цела (membra partesque imperii). Праконсулам, якім перш дасылаліся ў правінцыю для кармлення (гэта значыць кіравання), прызначаліся цяпер пэўнае жалаванне і тэрмін іх знаходжання ў правінцыі даўжэе. Перш правінцыі былі толькі прадметам пабораў на карысць Рыма. Цяпер, наадварот, з Рыма ім выдаюцца субсідыі. Аўгуст адбудоўвае правінцыяльныя гарады, пагашае іх даўгі, прыходзіць да іх на дапамогу ў час бедстваў. Дзяржаўная адміністрацыя знаходзіцца яшчэ ў зародку — імператар мае мала сродкаў для збору інфармацыі аб сітуацыі ў правінцыях і таму лічыць патрэбным асабіста знаёміцца з становішчам справы. Аўгуст наведаў усе правінцыі, акрамя Афрыкі і Сардзініі, і многія гады правёў у іх аб’ездзе. Ён зладзіў паштовае паведамленне для патрэб адміністрацыі — у цэнтры імперыі (на Форуме) была пастаўлена калона, ад якой лічыліся адлегласці па шматлікіх дарогах, які ішоў з Рыма да ўскраін.