Bioantropologija (grčki βiοs- bios = život + άνθρωπος - anthropos = čovjek + λoγοs - logos = nauka, znanje, znanost, učenje) je naučna disiplina koja se bavi biološkim aspektima čovjeka (biološka antropologija, fizička antropologija, somatska antropologija), kao i njihovim ponašanjem. Proučava čovjeka kao živo biće, te kao pripadnika živog svijeta i biološku vrstu. To je osnovna biološka nauka čiji je predmet istraživanja čovjek, te njegovi izumrli homininski preci i gledano iz evolucionarne perspektive srodni neljudski primati. Bioantropologija obuhvata niz problemskih naučnih disciplina, od molekularne biologije, preko citologije, histologije, anatomije, genetike, fiziologije, ekologioje (i dr.) – do evolucije čovjeka i paleoantropologije.Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, . U tim područjima, biologija čovjeka se se preklapa i difuzno prožima sa ostalim prirodnim naukama (hemija, fizika, geologija itd) i matematičko-informatičkim naukamaBoaz N. T. (1999): Essentials of biological anthropology. Prentice Hall, New Jersey,.Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, ; (ISE)Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, .
Primijenjena bioantropologija ima nekoliko veoma značajnih područja djelovanja, na osnovu čega se izdvajaju: medicinska, forenzička, industrijska antropologija i sl.Rischer C. E., Easton T. A. ( 19956): Focus on human biology. HarperCollins College Publishers, New York, . Osnovne bioantropološke nauke Molekularna biologija – Molekularne osnove životnih pojava i procesa Citologija – Biologija ćelije Histologija – Biologija ljudskih tkiva Embriologija – Embrionalni razvoj Genetika – Procesi i pojave organskog nasljeđivanja i biološke promjenljivosti Fiziologija – Funkcije organizma i njegovih organskih sistema Morfologija – Spoljašnji oblik i građa organizma Anatomija – Unutrašnja morfologija – građa organizma, organskih sistema i organa Biotipologija – Klasifikacija tipova tjelesne konstitucije (somatotipova) Somatologija – Biologija ljudskog tijela Etologija – Biologija ponašanja Primatologija – Biologija pripadnika reda Primates Ekologija – Međuodnosi hominida i njihove biotičke i abiotičke sredine (antroposfere) Evolucija (Antropogenija) – Priroda i tokovi historijskog razvoja hominida (antropogeneza) Paleoantropologija – Biologija (pra)ljudi minulih geoloških epoha – biologija fosilnih oblika Koadaptacija biološkog i kulturnog nasljeđivanja Koadaptacijski sistem biološkog i kulturološkog nasljeđivanja je osnova specijalnog položaja ljudske vrste u ekonomiji prirode. Biološki kontinuitet čovječanstva ostvaruje se zahvaljujući procesima i pojavama organskog nasljeđivanja u kojima materijalni nosioci genetičke poruke povezuju neprekidni niz roditeljskih i potomačkih pokoljenja. Kontinuitet kulture, međutim, počiva isključivo na međuljudskoj komunikaciji. Kulturni razvoj se ostvaruje prijenosom, razmjenom i širenjem znanja, umjetnosti i navika. Nositelji biološkog nasljeđivanja ne prenose ljudska svojstva koja su stečena tokom života, dok se nasljeđivanje kulture tiče samo takvih obilježja. Kultura se stiče samo podražavanjem, vježbanjem i učenjem od drugih ljudskih bića (tj. nebiološkim putem). Nedvojbeno je da nasljedne sklonosti mogu uticati na brzinu, kvalitet i kvantitet usvajanja kulture i njenih pojedinih elemenata, ali one nikada ne određuju što se zapravo stiče ili prenosi. Genetički faktori mogu, npr., uticati na to da li će neko lakše ili teže naučiti jedan ili više jezika, ali ne i koje, a još manje šta će, kada i koliko na svakom od njih govoriti. Po svom kulturnom identitetu, ljudi nisu od rođenja Bosanci, Amerikanci, Kinezi ili Hotentoti niti su predodređeni da budu seljaci, rudari, vojnici, naučnici ili umjetnici, nisu rođeni kao vjernici ili ateisti, kulturno superiorni ili potprosječno "kultivirani". Oni to postaju učenjem i odgojem, odnosno prihvatanjem i usvajanjem karakterističnih elemenata kulturne posebnosti pomenutih skupina.
Kultura je historijski izveden sistem jasnih (izričitih) ili implicitnih (podrazumijevajućih) obrazaca življenja, koji je zajednički svim ili posebno određenim pripadnicima grupe. Prema nekim pojednostavljenjima, to je organizirani sistem naučenih odgovora u mogućim životnim situacijama, karakterističan za određeno društvo. Ili još jednostavnije – kultura je sve ono što ljudi čine "zato što su ih tako učili".Dobzhansky Th. (1962): Mankind Evolving – The Evolution of the Human Species. Yale University Press, New Haven and London.
Neraskidivost veza između biološke i kulturne komponente evolucije čovječanstva izvire iz cjelovitosti i popunjavanja njihovog zajedničkog usmjerenja ka najdjelotvornijem prilagođavanju životnoj sredini i što potpunijoj kontroli nad njom. Evolucijska progresija genetičke osnove ljudske sposobnosti da stvara, dograđuje, mijenja i prenosi kulturu selektivno je stimulirala adaptacijske prednosti onih kod kojih su se one pojavile. Kultura je djelotvorniji oblik prilagođavanja od samih bioloških procesa, koji su omogućili njenu pojavu i neslućeni progres. Njena relativna efikasnost je rezultat neuporedivo moćnijih, bržih i raznorodnijih oblika širenja. Promijenjeni geni se prenose samo na direktne potomke svojih prvih nosilaca, dok se razmijenjeni elementi kulture mogu prenositi svakome, bez obzira na biološko roditeljstvo ili čak u "gotovom obliku" preuzeti od drugih naroda (ljudskih skupina). Teorijski gledano, u jednoj jedinoj generaciji, određene kulturne inovacije mogu postati svojinom praktično cijelog čovječanstva. Stvaranjem genetičke osnove kulture biološka evolucija je prevazišla samu sebe, čime je stvorila svoju nadorgansku izvedenicu i stopila se s njom u jedinstvenu cjelinu. Time ipak nije poništena njena organska komponenta. Prema tome, evoluciju čovječanstva čine njene dvije uzročno–posljedično povezane, nadopunjujuće i međusobno aktivne komponente: biološka (organska) i kulturna (nadorganska). Ona nije isključivo biološki proces niti se može poistovijetiti sa historijom kulture. Složeni sistem održavanja međupersonalnih i međugeneracijskih komunikacija od kojih zavisi opstanak i postojanost čovjeka kao jedinke i biološke vrste označava se kao vantjelesno (ekstrasomatsko, egzosomatsko) nasljeđivanje. Ono omogućuje da se zatvoreni sistem genetičke informacije (biološkog nasljeđivanja) progresivno dopunjava široko otvorenim programom nasljeđivanja kulturnih dostignuća. Tako se učenje kao tipično ljudsko svojstvo javlja kao najznačajniji faktor socijalizacije ili enkulturacije, tj. procesa uklapanja u ođređeno društvo i prihvaćanja osobenih društvenih odnosa i pravila ponašanja.
Komuniciranje među individuama i generacijama predstavlja osnovni preduslov nastavka svake kulture, pošto se primopredajom informacija ostvaruju polazni uslovi za njihovo širenje, kojim postaju zajednička svojina. Komunikacijom se ostvaruje dugoročni nastavak antropogeno stvorenih uslova života, tj. najbitnijih elemenata materijalne i duhovne kulture. Pokretačku i glavnu ulogu u evoluciji međuljudskog komuniciranja odigrali su najprije jezik (govor), a zatim i pismo kao njegov simbolički izraz.
Hipotezu o psihičkom jedinstvu čovječanstva posebno opravdava činjenica da su svi pripadnici ljudske vrste, osim patoloških slučajeva, sposobni za učenje svih poznatih simboličkih jezika i raznorodnih izvornih i široko rasprostranjenih kulturnih oblika. To istovremeno dokazuje da je ova sposobnost postala osobenost vrste Homo sapiens poput: uspravnog hoda, nesezonskog razmnožavanja, veličine i funkcionalnih kapaciteta mozga i ostalih, isključivo ljudskih, osobina. Prema tome, kultura je proizvod i dio čovjekove biologije i njegovog sveukupnog bića, iako je prenosi društvo a ne geni. Ona je karakteristična posebnost naše vrste, kao što su ogromne tjelesne dimenzije prepoznatljiva osobenost nekih vrsta gigantskih životinja (slonova i kitova, npr.). Ukratko, kultura je najmoćnija i posebna adaptacija vrste Homo sapiens na specifično mjesto u općoj "ekonomiji prirode".
Sposobnost svjesnog prilagođavanja životne sredine i stvaranje vještačkih uslova ("ekosintezê") za održavanje sopstvenog specijalnog položaja u prirodi izuzetno je značajna evolucijska novina i osobenost ljudskog roda. Čovjek i njegova kulturna djelatnost, uz općebiološke, unose u prirodni evolucijski sistem i nove društvene (antropogene) faktore tih procesa. Intervenirajući u svojoj životnoj i radnoj sredini, čovjek postaje jedan od najmoćnijih činilaca sopstvenog opstanka. Društveni i kulturni razvoj čovječanstva istovremeno se javlja i kao posebno značajan ili čak presudan faktor egzistencije i evolucije mnogih drugih oblika života na Zemlji.
Iz dostignuća sveukupnog kulturnog razvoja izrastao je neslućeno moćan sistem nebiološkog nadomještanja, tj. sposobnosti podešavanja životnih uslova mogućnostima sopstvene ekološke valence. Takvim podešavanjem (vještačke) životne sredine čovjek osigurava sopstvenu postojanost u najrazličitijim oblicima "neizdrživih" i neprirodnih životnih uslova, čime je ostvario ekološki kosmopolitizam bez sličnog primjera u prirodi. Zahvaljujući sposobnostima ekosinteze povoljnih uslova za život, čovjek je osvojio najveće okeanske dubine, ledene i žarke pustinje, vinuo se daleko u Kosmos. U proteklih desetak hiljada godina, sve češće i obimnije prilagođavao je ekološke uslove svojim biološkim mogućnostima; genski fond ljudske vrste se u sve manjoj mjeri evolucijski prilagođavao novim uslovima životne sredine. Prirodna životna sredina čovjeka sa ubrzanim razvojem je postajala – kulturna sredina.Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija - Biodiverzitet recebtnog čovjeka. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, .
Bioantropološke osnove svijesti i duhovnosti Mišljenje, svijest, inteligencija, moralnost i duhovnost počivaju na višerangiranim funkcijama centralnog nervnog sistema i ubrajaju se među najbitnije činioce procesa hominizacije i najprepoznatljivije posebnosti vrste Homo sapiens. Misao (iako je svako od nas osjeća i prepoznaje) ostaje teško “uhvatljiva” za svaki pokušaj potpunije i korektne pojmovne definicije. Shvatanje posmatranog prizora u određenom času nesumnjivo je jedna misao. Primjer za ovo je shvatanje sebe i okoline preko drugih osjetilnih informacija kao i projekcija neke matematičke operacije u razumu i sl. Mišljenje, svijest, pamćenje i učenje predstavljaju nedjeljivu posebnu cjelinu najviših funkcionalnih sposobnosti ljudskog mozga. Svijest je sveukupno psihičko doživljavanje, satkano od slijeda misli i njenih uzastopnih trenutnih “slika” bile one stvarne ili apstraktne prirode. Pamćenje je sposobnost ponovnog doživljavanja ranijih misli, a učenje počiva na mogućnosti nervnog sistema da pohranjuje (pamti) sjećanja.