Nova Zelandia ou Nova Celandia (en , e en ) é un país insular de Oceanía que se localiza no suroeste do océano Pacífico, formado por dúas grandes illas, a Illa Norte e a Illa Sur, xunto a outras moitas illas menores, destacando entre elas a Illa Stewart e as Illas Chatham. O Reino de Nova Zelandia tamén inclúe as Illas Cook e Niue (estados autónomos en libre asociación), e Tokelau.
Nova Zelandia, notable polo seu illamento xeográfico, está situada preto de 2000 quilómetros ao sueste de Australia no mar de Tasmania, e os seus veciños máis próximos ao norte son Nova Caledonia, Fiji e Tonga. Debido a este longo illamento, no país desenvolveuse unha fauna endémica dominada polas aves, moitas das cales se extinguiron logo da chegada dos humanos e os mamíferos que introduciron sen ningún control. A maior parte da poboación neozelandesa é de ascendencia europea; os indíxenas maorís son a minoría máis numerosa. Os asiáticos e os polinesios tamén son minorías significativas, especialmente nas zonas urbanas. Aínda que ten tres idiomas oficiais, o máis falado con diferenza é o inglés.
O xefe de Estado de Nova Zelandia é Carlos III, como rei de Nova Zelandia, e está representado por un gobernador xeral, mentres que o poder executivo é exercido polo gabinete e o Primeiro Ministro. As súas cidades sitúanse entre as de mellor calidade de vida no mundohttp://www.mercer.com/qualityofliving. Nova Zelandia é un país desenvolvido que se sitúa en lugares altos dentro de escalas internacionais sobre moitos temas, incluíndo a ausencia de corrupción, o nivel de educación e a liberdade económica, pero sen dúbida entre o que máis resalta, é no seu índice de desenvolvemento humano, que o sitúa sexto no mundo en 2012, e os seus índices de democracia, os cales sitúano na gran maioría das publicacións e estudos importantes como o país máis libre e co maior respecto aos dereitos civís no mundo.
Etimoloxía miniatura|esquerda|Mapa de 1666 que mostra a costa occidental de Nova Zeelandia.
Os maorís refírense á illa Norte como Te Ika un Maui (o peixe de Maui) e á Illa Sur como Te wai pounamu (as augas de pedra verde) ou Te Waka ou Aoraki (a canoa de Aoraki). Ata principios do século XX, a illa Norte foi tamén coñecida como Aotearoa (coloquialmente traducido como 'terra da gran nube branca'); no maorí moderno, este nome refírese a todo o país. Aotearoa é tamén utilizado neste sentido no inglés de Nova Zelandia, onde pode ser utilizado por si só ou combinado co nome en inglés, Aotearoa New Zealand.
O primeiro nome europeo para Nova Zelandia foi Staaten Land, nome dado polo explorador neerlandés Abel Tasman, quen, en 1642 se converteu no primeiro europeo en ver as illas. Tasman asumiu que era parte do «continente austral» descuberto por Jacob Le Maire en 1615, fronte á punta meridional de América do Sur. Este tamén fora nomeado Staten Landt, que significa «terra dos Estados xerais (neerlandeses)» .
O nome de Nova Zelandia orixinouse cos cartógrafos neerlandeses, quen chamaron a estas illas Nova Zeelandia, en honor á provincia neerlandesa de Zelandia. Non está claro exactamente quen acuñou a expresión «Nova Zelandia», pero apareceu por vez primeira en 1645 e puido ser elixido polo cartógrafo Joan Blaeu.
Historia
esquerda|miniatura|Chegados desde Polinesia oriental, os maorís establecéronse en Nova Zelandia, concluíndo unha longa cadea de migracións.
Asentamentos polinesios Nova Zelandia é unha das masas de terra máis recentemente poboadas. Os primeiros poboadores coñecidos foron os polinesios que, de acordo coa maioría dos investigadores, chegaron en canoa entre os anos 1300 e 1250 a. C. Algúns investigadores suxiren que no 150 a. C. existiu outra vaga de inmigrantes; anos máis tarde estes habitantes morreron ou abandonaron as illas. Ao longo dos séculos seguintes, os inmigrantes polinesios crearon unha cultura distinta, agora coñecida como maorí. A poboación dividíase en iwi (tribos) e hapu (subtribos) que cooperaban, competían e, nalgunhas ocasións, loitaban entre si. Nalgún momento, un grupo maorí emigrou ás illas Chatham, onde desenvolveron unha cultura distinta, a moriori.
Exploradores europeos miniatura|Primeiro contacto entre os maorís e os europeos, en 1642.
Os primeiros europeos que chegaron a Nova Zelandia foron o explorador neerlandés Abel Tasman e a súa tripulación en 1642. Os maorís mataron catro membros da tripulación e ningún europeo regresou para Nova Zelandia ata a viaxe do explorador inglés James Cook. En 1769, Cook chegou a Nova Zelandia e explorou case toda a costa. Logo de Cook, o territorio neozelandés foi visitado por numerosos cazadores de baleas e focas, e buques comerciais provenientes de Europa e os Estados Unidos. Alí intercambiaban alimentos e bens europeos, especialmente metais, ferramentas e armas, por madeira maorí, alimentos, artefactos, auga e en ocasións, sexo.
A introdución da pataca e o mosquete transformou a agricultura e a guerra, comezando no norte e estendéndose cara ao sur. A pataca foi especialmente adecuada para o clima frío e a grande altitude do país, proporcionando unha fonte de alimento fiable, o que permitiu unha maior duración das campañas militares cada vez máis agresivas. Como resultado, nas Guerras dos Mosquetes producíronse máis de 600 batallas entre tribos maorís desde 1801 a 1840, nas que se utilizaron mosquetes proporcionados por comerciantes europeos, que causaron a morte de entre 30 000 e 40 000 maorís. Porén, as enfermidades introducidas polos colonizadores tiveron un papel aínda maior no declive da poboación maorí, que caeu preto dun 40 % durante o século XIX. Desde principios do mesmo século, os misioneiros cristiáns comezaron a chegar a Nova Zelandia, para finalmente converter a maioría da poboación maorí, aínda que os seus avances iniciais foron principalmente entre os membros máis descontentos da sociedade.
miniatura|esquerda|Primeira colonia escocesa en Nova Zelandia. Póster de 1839 promovendo a inmigración escocesa cara ao país.
Tratado de Waitangi
Debido á natureza sen lei do asentamento europeo e do crecente interese francés polo territorio, en 1832 o goberno británico enviou a James Busby como representante británico para Nova Zelandia. Busby non puido levar a lei e a orde á colonia europea, pero si puido supervisar a introdución da primeira bandeira nacional o 20 de marzo de 1834. En outubro de 1835, tras un anuncio polo que impedían a soberanía francesa, a efémera nación das Tribos Unidas de Nova Zelandia enviou a Declaración de independencia de Nova Zelandia ao rei Guillerme IV do Reino Unido, pedíndolle protección .
miniatura|100px|Folla do Tratado de Waitangi Os continuos disturbios e a acción legal da Declaración de independencia, levaron a que a Oficina Colonial enviase o capitán William Hobson a Nova Zelandia para reclamar a soberanía da Coroa británica e negociar un tratado cos maorís. O Tratado de Waitangi asinouse na Baía de Illas o 6 de febreiro de 1840 . Aínda que a redacción se fixo de forma apresurada, e a confusión e os desacordos aínda rodean a súa tradución, o tratado é xeralmente recoñecido como un dos documentos fundadores do país e é considerado polos maorís como unha garantía dos seus dereitos . En resposta ao intento da Compañía de Nova Zelandia por establecer un asentamento independente en Wellington e a «compra» de terra en Akaroa por parte de colonos franceses , Hobson declarou a soberanía británica sobre a totalidade do territorio neozelandés o 21 de maio de 1840, pese a que aínda circulaban algunhas copias do Tratado . Coa firma do Tratado e a declaración de soberanía, o número de inmigrantes, especialmente os que proviñan do Reino Unido, comezou a aumentar.
Primeiros gobernos miniatura|dereita|Morte de Gustavus von Tempsky durante as Guerras de Nova Zelandia.
Baixo o mandato británico, Nova Zelandia foi orixinalmente parte da colonia de Nova Gales do Sur, pero en 1841 converteuse nunha colonia separada. En 1840 Hobson seleccionou Okiato como a capital, pero un ano despois tivo que trasladar a sede do goberno a Auckland. Inicialmente, os maorís atopábanse desexosos de comerciar cos colonos e moitos iwi fixéronse ricos. Nas décadas de 1860 e 1870 o aumento do número de inmigrantes e dos conflitos sobre a terra levaron á Guerra das Terras de Nova Zelandia, que terminou na perda e a confiscación de moitas propiedades maorís.
En 1852 creouse un goberno representativo para a colonia, logo de que o Reino Unido aprobase a Lei Constitucional de Nova Zelandia nese mesmo ano . En 1854 reuniuse o primeiro parlamento de Nova Zelandia, e para 1856 a colonia volveuse efectivamente autónoma coa creación dun goberno responsable de todos os asuntos nacionais distintos á lexislación local. O control sobre a política nativa pasou ao goberno colonial ata mediados da década de 1860.
En 1863 Alfred Domett realizou unha proposta para trasladar a capital a unha localidade no estreito de Cook, ao parecer debido ao temor de que a illa Sur puidese formar unha colonia separada. Varios comisionados de Australia (elixidos pola súa condición de país neutral) opinaron que Wellington era a cidade axeitada debido ao seu porto e a súa situación central, e en 1865, o parlamento reuniuse oficialmente por primeira vez naquela localidade . En 1893 o país converteuse no primeiro estado do mundo en conceder o sufraxio universal feminino.
miniatura|esquerda|Infantaría do 2° batallón, Rexemento de Auckland na batalla do Somme, setembro de 1916.
Séculos XX e XXI En 1907 Nova Zelandia declarouse un dominio dentro do Imperio británico, e en 1947 adoptou o Estatuto de Westminter, que a converteu nun membro da Mancomunidade de Nacións, malia que na práctica o Reino Unido deixara de xogar un papel importante no goberno de Nova Zelandia desde había tempo. A medida que o país se volveu politicamente máis independente crecía a súa dependencia económica; na década de 1890, o envío refrixerado permitiu a exportación de carne e produtos lácteos para o Reino Unido, un comercio que serviu de base para o crecemento económico neozelandés .
Sendo o país membro do Imperio británico, os soldados de Nova Zelandia combateron ao seu lado na guerra dos Bóeres, a primeira e a segunda guerra mundial. O país segue en gran parte as tendencias da economía mundial e sufriu como outros a Gran Depresión da década de 1930. A crise económica conduciu á elección dun goberno liderado polo Partido Laborista, que estableceu un amplo Estado de benestar e unha economía proteccionista.
miniatura|Representantes do pobo maorí no Foro de Asuntos dos Pobos Indíxenas da ONU.
Deste xeito, a economía experimentou unha crecente prosperidade trala segunda guerra mundial. Porén, estábanse desenvolvendo algúns problemas sociais, sobresaíndo o feito de que os maorís comezaron a deixar a súa típica vida rural para se trasladaren ás cidades á busca de traballo. Desenvolveuse entón un movemento de protesta maorí, que criticou o eurocentrismo e traballou para un maior recoñecemento da cultura maorí e o Tratado de Waitangi, que segundo sentían, non fora cumprido totalmente. En 1975, creouse un tribunal Waitangi para investigar denuncias de violacións do Tratado, que en 1985 aínda seguía activo para investigar varios agravios históricos . Do mesmo xeito que noutros países desenvolvidos, a evolución social acelerouse na década de 1970 e os costumes sociais e políticas mudaron.
O acceso do Reino Unido á Comunidade Económica Europea en 1973 reduciu drasticamente as exportacións de Nova Zelandia ao que fora o seu maior mercado. Isto e a crise do petróleo de 1973 implicaron importantes cambios económicos e sociais durante a década de 1980. Este proceso tivo lugar baixo o cuarto mandato do goberno laborista, encabezado polo Ministro de Facenda Roger Douglas, quen introduciu unha serie de medidas para transformar a economía, comunmente denominadas como Rogernomics, as cales comezaron a funcionar desde 1984.