miniatura|Representación indonesia (wayang) de teatro de marionetas de sombras miniatura|Figuriñas sirias de finais do XIX miniatura|Representación contemporánea para público infantil, con luz diúrna O teatro de sombras, tamén chamado teatro de sombras chinesas ou simplemente sombras chinesas, é unha antiga forma de contar historias e entreter que usa monicreques que se manteñen entre unha fonte de luz e unha pantalla translúcida, unha tea ou gasa. As marionetas inclúen ás veces cor e outros detalles e acádanse varios efectos movendo os monicreques e a fonte de luz, como que parezan camiñar, bailar, loitar, asentir ou rir.
O teatro de sombras tanto para nenos como para adultos é popular en varias culturas. Ten unha longa historia en Asia, especialmente no Sueste, como en Indonesia, Malaisia, Tailandia, Camboxa, China, India, Irán e Nepal. Tamén ten tradición en Exipto, Turquía, Siria, Grecia, Alemaña, Francia, Estados Unidos etc.
Historia miniatura|Obra de Walter Ruttmann Lichtspiel Opus I de cine abstracto alemán, inspirado no teatro de sombras (1921) O teatro de sombras desenvolveuse a partir de espectáculos nocturnos con escenas pintadas nun pano grande e acompañadas de cancións; alumeábanse con lámpadas de aceite ou candeas. Esta arte orixinouse en Asia Central no primeiro milenio a.C. Ao redor do 200 a.C. as figuras con roupas son substituídas por monicreques nos espectáculos indios de tholu bommalata detrás dunha fina pantalla con marionetas planas translúcidas de cores. Os monicreques están retroiluminados; mentres as mans e os brazos se manipulan con bastóns, as pernas oscilan libremente desde o xeonllo.
Hai poucas mencións de actividade teatral no Oriente Medio entre os séculos III e XIII, tamén logo da conquista islámica da rexión. Probabelmente a moda chegou após as invasións mongois, e incorporou innovacións locais polo século XVI. Tampouco hai mencións na literatura islámica de Irán, pero si moita literatura no impero Otomán do século XIX.
Os monicreques de silueta teñen tamén unha longa historia en Europa. Cando os mercantes europeos navegaban na procura de rutas marítimas cara á India e a China, axudaron a difundir aquelas artes culturais e de entretemento popular en Europa. O teatro de sombras popularizouse en Francia, Italia, Gran Bretaña e Alemaña no século XVII. En Francia, o xogo de sombras anunciábase como ombres chinoises, mentres que noutros lugares se chamaban magic lantern (lanterna máxica). Goethe axudou a construír un teatro de sombras en Tiefurt en 1781.
Precursores do cine Segundo Stephen Herbert, o teatro de sombras evolucionou cara ás diapositivas proxectadas e, finalmente, á cinematografía. O principio común destas innovacións foi o uso creativo da luz, as imaxes e unha pantalla de proxección. Segundo Olive Cook, hai moitos paralelismos no desenvolvemento dos xogos de sombras e o cine moderno, como o uso da música, a voz, os intentos de introducir cores e a popularidade masiva.
India miniatura|esquerda|Teatro de Andhra Pradesh miniatura|esquerda|Teatro en Kollam, Kerala, no sur da India Os monicreques de sombra son parte da antiga cultura da India, particularmente o keelu bomme e o tholu bommalata de Andhra Pradesh, o Togalu gombeyaata en Karnataka, o charma bahuli natya en Maharashtra, o Ravana chhaya en Odisha, o Tholpavakoothu en Kerala e o thol bommalatta en Tamil Nadu. Tamén se atopan nas tradicións pictóricas da India, coma os murais dos templos e as pinturas narrativas. Formas de baile como o Chhau de Odisha significan literalmente "sombra". O teatro de sombras e de danza normalmente realízase en escenarios de plataforma unidos a templos hindús, e nalgunhas rexións chámanse Koothu Madams ou Koothambalams. En moitas rexións, a obra de monicreques é representada por familias de artistas itinerantes en escenarios temporais durante os principais festivais do templo. As lendas épicas hindús Ramayana e Mahabharata dominan o seu repertorio, porén, as historias varían rexionalmente.
Durante o século XIX e comezos do XX, os indólogos creron que as obras de monicreques de sombras se extinguiran, aínda que se mencionan en antigos textos sánscritos. A partir de 1930 eses temores comprobáronse errados ao xurdir a evidencia de que as marionetas de sombra seguían tendo unha forte tradición rural nas montañas centrais de Kerala, a maior parte de Karnataka, norte de Andhra Pradesh, partes de Tamil Nadu, Odisha e o sur de Maharashtra. O pobo marathi, particularmente de casta baixa, conservara e interpretara vigorosamente as lendas das epopeas hindús como tradición popular. Segundo Beth Osnes, o tholu bommalata remóntase ao século III a.C. Os monicreques empregados nas actuación, afirma P. Dircks, son "figuras translúcidas multicores de catro a cinco metros de alto e presentan un ou dous brazos articulados". O proceso de elaboración dos monicreques é un ritual no que as familias rezan, recóllense, producen a obra de arte requirida e logo celebran o "nacemento metafórico dunha marioneta" con flores e incenso.
O tholu pava koothu de Kerala usa marionetas retroiluminadas. As sombras úsanse para expresar creativamente personaxes e historias no Ramayana. Unha representación completa da épica pode levar corenta e unha noites, mentres que unha abreviada dura só sete. Unha das características do espectáculo é que se trata dunha representación en equipo, mentres que outras pezas coma o wayang de Indonesia son representadas por un único monicrequeiro para a mesma historia. Hai diferenzas rexionais na India, por exemplo, as mulleres xogan un papel importante no teatro de sombras, excepto en Kerala e Maharashtra. Case en todas partes, agás Odisha, os monicreques están feitas con pel de corzo curtida. As marionetas translúcidas son típicas en Andhra Pradesh e Tamil Nadu, mentres que as opacas son típicas en Kerala e Odisha. As comparsas de artistas normalmente levan máis de cen monicreques para a súa actuación na India rural.
Indonesia miniatura| Actuación de sombra de Wayang kulit en Semarang, Java central . O teatro de sombras é chamado wayang en Indonesia Nel, unha historia dramática é dita polas sombras dos monicreques, ás veces combinada con actores humanos. Wayang é unha antiga forma de contar historias famosa polos seus bonecos elaborados e complexos estilos musicais. As primeiras evidencias son de finais do I milenio d.C., en textos e xacementos da época medieval. Ao redor do 860, unha carta antiga xavanesa emitida polo maraxá Sri Lokapala menciona tres tipos de artistas: atapukan, abanol e ringgit, tamén mencionado nun poema xavanés do século XI. O Wayang kulit é un estilo de wayang particularmente popular en Xava e Balí. O termo deriva da palabra wayang, que literalmente significa "sombra" ou "imaxinación" en xavanés, e tamén connota "espírito". A palabra kulit significa "pel", xa que son feitos de delgadas láminas de pel de búfalo.
As representacións en Balí adoitan ser nocturnas, até o amencer. As comparsas wayang kulit completas inclúen dalang (mestre de monicreques), nayaga (músicos de gamelan) e sinden (coro feminino). Algúns dos nayaga tamén actúan en coros masculinos. O dalang (mestre de monicreques) realiza o wayang detrás da tea de algodón iluminada pola lámpada de aceite ou a moderna lámpada halóxena, creando efectos visuais similares á animación. O boneco plano ten xuntas móbiles que se animan a man, usando varas conectadas ao boneco. En 2003, a UNESCO designou ao wayang kulit de Indonesia como unha das obras mestras do patrimonio oral e inmaterial da humanidade.
Cambodia miniatura|Monicreque de sombra cambodiano que representa a Sita En Camboxa, o xogo de sombras chámase Nang Sbek Thom,, Sbek Thom ("gran coiro"), Sbek Touch ("pequeno coiro") e Sbek Por ("coiro de cor"). Realízase durante as cerimonias do templo, en funcións privadas e para o público nas vilas. As obras populares inclúen as épicas do Ramayana e Mahabharata, e outros mitos e lendas hindús. A actuación está acompañada por unha orquestra pinpeat. O Sbek Thom está baseado na versión cambodiana da épica india Ramayana, unha historia sobre o ben e o mal que implica a Rama, Sita, Lakshmana, Hanuman e Ravana. É unha representación sagrada, que encarna as crenzas khmer construídas sobre as bases e as mitoloxías do brahmanismo e o budismo.
Os monicreques son de pel de vaca e o seu tamaño adoita ser bastante grande, representando toda unha escena, incluído o fondo. A diferenza dos seus homólogos xavaneses, os monicreques camboxanos non adoitan estar articulados nin pintados. O principal centro de produción de monicreques de sombra é Roluos, en Prasat Bakong. Os Sbek Touch son monicreques moito máis pequenos que o Thom, con partes móbiles, e os seus espectáculos teñen sido máis populares. Cada monicrequeiro interpreta a un personaxe do Ramayana, moitos monicrequeiros bailan na pantalla mentres narradores separados recitan a historia acompañados dunha orquestra.
Tailandia miniatura|Monicreque de xogo de sombra tailandés e monicrequeiro O teatro de sombras en Tailandia chámase nang yai; no sur hai unha tradición chamada nang talung. As marionetas Nang yai normalmente están feitas de pel de vaca e vimbio; as actuacións adoitan ir acompañadas de cancións. As representacións suspendéronse temporalmente en 1960 debido a un incendio no teatro nacional. O Nang influíu no cine tailandés moderno, incluíndo cineastas como Cherd Songsri e Payut Ngaokrachang .
Malaisia esquerda|miniatura|Rama, monicreque de Malaisia, no Museu do Oriente, Lisboa
miniatura|esquerda|Teatro de sombras en Malaisia. En Malaisia, as marionetas tamén se coñecen como wayang kulit. As historias presentadas adoitan ser contos míticos e moralistas. Hai un senso educativo nas obras, que adoitan representar unha batalla. As obras malaias son ás veces consideradas un dos primeiros exemplos de animación.
O wayang kulit nos estados do norte de Malaisia, como Kelantan, é similar aos monicreques de sombra tailandeses, mentres que o wayang kulit no sur da península malaia, especialmente en Johor, empréstase do indonesio xavanés wayang kulit con lixeiras diferenzas na historia e actuación. Os monicreques eran feitos principalmente de pel e manipulados con paus ou mangos de corno de búfalo. As sombras son proxectadas usando lámpadas de aceite ou, en tempo moderno, luz halóxena, a un fondo de tea do algodón, a miúdo asociadas con música gamelan.
China
China continental miniatura| Este monicreque de sombra chinés é ilustrativo do detalle adornado que aparece nas figuras. Da colección do Museo Infantil de Indianápolis . Hai varios mitos sobre as orixes das sombras chinesas. O máis famoso di que se orixinaron ao morrer a concubina favorita do emperador Wu de Hane o mago Shao-weng prometeu elevar o seu espírito. O emperador puido ver unha sombra que semellaba moverse detrás das cortinas que o mago colocara ao redor duns fachos. A miúdo cóntase que o mago usou un monicreque de sombra, pero o texto orixinal do Libro de Han non dá ningunha razón para crer nunha relación coa marioneta de sombra. Aínda que hai moitos rexistros anteriores de todo tipo de marionetas na China, a mención clara ao xogo de sombras chinés non se produce até a dinastía Song do Norte (960-1127). Un libro do 1235 menciona que os monicreques foron cortados inicialmente de papel e posteriormente de coiro ou pergamiño de cores. As historias eran metade ficción, metade baseadas en feitos reais, e tamén se representaban comedias.