A infanta Xoana de Castela, tamén coñecida coma Xoana a Beltranexa, Xoana de Trastámara ou Xoana, a Excelente Señora, nada en Madrid o 28 de febreiro de 1462 e finada en Lisboa en 1530, foi unha infanta castelá, raíña proclamada de Castela e de León e raíña consorte de Portugal. Destituída do seu rango, tivo que renunciar por tratado a todos os seus títulos e señoríos, ata á súa calidade de infanta castelá e de alteza, tralo cal foi chamada oficialmente, por real decreto portugués, «a Excelente Senhora» ata o final da súa longa vida no exilio de Portugal. Foi a única filla e herdeira de Henrique IV e da súa segunda esposa a raíña Xoana de Portugal, filla de Duarte I de Portugal. Unha parte da nobreza castelá non a aceptou como filla biolóxica do rei, seu pai, a quen acusou de obrigar á raíña –a súa muller– a ter un fillo co seu favorito, Beltrán de la Cueva, primeiro duque de Alburquerque, malia que ambos xuraran solemnemente que non fora así. Beltrán non se atopaba en lugar necesario para iso nas datas concretas. Había sospeitas sobre a impotencia de Henrique IV, xa que previamente estivera casado coa infanta Branca de Navarra e o matrimonio declarouse nulo porque nunca chegou a consumarse. Ademais, Henrique IV non tivo máis fillos nin coa súa muller nin con ningunha dos seus amantes.
Traxectoria
Nacemento Henrique IV foi alcumado no seu tempo polos seus adversarios o Impotente, non tanto porque non tivera descendencia da súa primeira esposa, Branca de Navarra, como por ser de dominio público a deixación que facía das súas obrigacións conxugais. Por iso, cando a súa segunda esposa, Xoana de Portugal, deu a luz unha nena, esta foi atribuída a unha suposta relación adúltera da raíña cun dos privados do monarca, Beltrán de la Cueva; por iso é polo que se alcumou á princesa como a Beltranexa, malia ser isto imposible por non concordar as datas. A historiografía galega calcou e traduciu acriticamente ese despectivo ("Beltranexa") do relato histórico que sobre Xoana de Trastámara divulgou a tradición castelanista/españolista, aínda que nos últimos anos vai impoñéndose nos círculos especialistas"Doma e castración" - X.L. Méndez Ferrín - No fondo dos espellos, suplemento do sábado, Faro de Vigo - 16-I-2010 a recuperación do seu verdadeiro nome.
O 9 de maio de 1462, poucos meses despois do seu nacemento, Xoana foi xurada nas Cortes de Madrid como princesa de Asturias e herdeira do reino.
Uns dous anos de idade contaría a princesa durante o apoxeo das revoltas nobiliarias contra Henrique IV, que acusaron de ilexítima á princesa e tomaron partido polo irmán do rei, o infante Afonso. O monarca intentou liquidar a sublevación nobiliaria acordando o matrimonio de Afonso coa súa filla Xoana; así, en 1464, Afonso foi proclamado herdeiro e sucesor do reino.
O mesmo Henrique IV propuxo ao rei Afonso V de Portugal, pouco antes, o enlace de Xoana co infante Xoán, fillo do portugués. Nin un nin outro proxecto chegaron a consumarse, e en cambio o monarca de Castela desherdou por segunda vez á súa filla ao recoñecer, no Tratado dos Touros de Guisando, como princesa de Asturias á súa irmá Isabel, a condición de que esta casase co príncipe electo por el. Non moito máis tarde, en 1468 e en 1469, tratouse de casar a Isabel con Afonso V de Portugal, irmán da raíña de Castela, e a Xoana, renovando o antigo proxecto, con Xoán, fillo primoxénito de Afonso V, coa condición de que Xoana sucedese a Isabel se esta morría sen ningún fillo. Tampouco se realizou este proxecto.
Herdeira de Castela miniatura|300px|dereita|Árbore xenealóxico de Xoana a Beltranexa. Á parte a cuestión da lexitimidade, Xoana continuaba a ser a única filla que podía ser atribuída a Henrique IV de Castela, o cal asumiu a súa causa. Por iso obrigou os nobres casteláns a xuraren fidelidade á princesa e recoñecérena como herdeira, coa súa designación como princesa de Asturias en 1462. Porén, pasados dous anos e debido á presión da nobreza, delegou a sucesión no seu irmán Afonso, o cal viría a falecer en 1468. Deste modo o rei viuse forzado a escoller como sucesora, moi a contragusto, a súa media irmá Isabel, coa condición de que esta aceptase o casamento que o rei lle propuxer.
Como en 1469 dona Isabel casou en segredo con Fernando, herdeiro da Coroa de Aragón, contra a vontade de Henrique, o rei castelán considera violado o acordo que estabelecera con Isabel. É entón que declara Xoana a súa única lexítima herdeira, procurando nos últimos anos de vida un marido para a súa filla.
Despois dalgúns contratos fallados, Xoana acabou prometida en casamento ao tío, o rei Afonso V de Portugal. Para tal era necesaria unha dispensa papal, dada a gran consanguinidade entre os dous. Don Afonso xurou defender os dereitos da esposa, e por conseguinte de si mesmo, ao trono de Castela. A partir deste momento están delineadas dúas faccións: unha que apoia Isabel e, por conseguinte, a unión dinástica de Castela con Aragón; outra, con moi poucos apoios, que soporta Xoana e, como consecuencia, a unión de Castela con Portugal.
Xoana e Isabel, sobriña e tía miniatura|250px|Madonna dos Reis Católicos, pintura de cerca de 1490-95; Fernando e o infante Xoán á dereita da Madre (co Inquisidor), Isabel á esquerda. Henrique IV morreu o 11 de decembro de 1474. Nos seus últimos días vira desbaratado o enlace de Xoana, porque devandito duque faleceu en 1472. Por esta causa realizou o castelán novas e infrutuosas tentativas para procurar un apoio á súa filla, casándoa co citado Afonso V ou Xoán de Portugal. Pensouse tamén en dar a Xoana por esposo a Enrique Fortuna, infante de Aragón, ou a Fadrique, infante de Nápoles.
O testamento do rei desapareceu e os partidarios de Isabel sostiveron que o rei morrera sen testar. Con todo, segundo Lorenzo Galíndez de Carvajal, un clérigo de Madrid custodiou o documento e fuxiu con el a Portugal. Ao final da súa vida, a raíña Isabel tivo noticia do paradeiro do testamento e ordenou que llo trouxesen. Foi atopado e levado á corte poucos días antes do falecemento da raíña, en 1504. Sempre segundo Galíndez de Carvajal, que foi testemuña da morte da raíña, uns dicían que o testamento foi queimado polo rei Fernando mentres que outros sostiñan que llo quedou un membro do consello real.
Guerra civil
Morto Henrique IV o impotente, case toda a nobreza apoiou a causa de Isabel, noutras palabras, a alianza das coroas de Castela e Aragón; pero algunhas familias moi poderosas de Castela abrazaron o partido de Xoana.
Xoana fora recoñecida como raíña por Diego López Pacheco e Portocarrero, marqués de Villena, de grande influencia nos territorios meridionais de Castela a Nova polos seus inmensos estados, que se estendían desde Toledo a Murcia. O mesmo fixera o duque de Arévalo, que gozaba notable crédito en Estremadura, e no mesmo bando ingresaron o marqués de Cádiz, o maestre de Calatrava, un irmán de leste e o arcebispo de Toledo, Alfonso Carrillo.
Raíña de Castela e Portugal miniatura|dereita|125px|Armas de Afonso V de Avis que mostran os títulos de rei de Portugal e rei de Castela (1475-1479). Comprendendo os defensores de Xoana que as súas forzas eran inferiores ás de Isabel, pediron ao rei portugués Afonso V que defendese o dereito da súa sobriña Xoana, e propuxéronlle que casase con ela, co que viría ser tamén rei de Castela. Afonso aceptou e dirixiu a Isabel e Fernando unha manifestación, esixíndolles que renunciasen á coroa en favor de Xoana se querían evitar as consecuencias da guerra, e pasando a fronteira con 1600 peóns e 5000 cabalos avanzou por Estremadura. Chegou a Plasencia, onde se lle incorporaron o marqués de Villena e o duque de Arévalo, e alí desposouse o 25 de maio de 1475 con Xoana, á vez que dirixía mensaxeiros a Roma solicitando a dispensa do parentesco que entre eles mediaba.
Enseguida proclamouse aos desposados reis de Castela, e enviáronse cartas ás cidades, expoñendo o dereito de Xoana e reclamando a fidelidade destas. Xoana, nas devanditas cartas, expedidas polo secretario Juan González, asegura que Henrique IV no seu leito mortal declarou solemnemente que ela era a súa única filla e herdeira lexítima.
Xoana tratou de evitar a guerra civil, propoñendo que o voto nacional resolvese a cuestión do mellor dereito. Velaquí as súas palabras, tomadas da carta ou manifesto que dirixiu ás cidades e vilas do reino: «Logo polos tres estados destes devanditos os meus reinos, e por persoas escolleitas deles de boa fama e conciencia que sexan sen sospeita, véxase libre e determine por xustiza a quen estes devanditos os meus reinos pertencen; porque se escusen todos rigores e rompimentos de guerra.»
Comezo dos enfrontamentos
De nada serviron estes bos desexos. Fernando e Isabel fixeron preparativos para rexeitar pola forza ao portugués. Este cometeu a torpeza de permanecer inactivo en Plasencia e Arévalo, dando aos seus contrarios tempo para reunir no mes de xullo a 4000 homes de armas, 8000 xinetas e 30.000 peóns.
Romperon as hostilidades en varios puntos da península. Afonso V, saíndo de Arévalo, apoderouse de Toro e Zamora. Fernando presentouse diante de Toro coas milicias de Ávila e Segovia, máis ben pronto houbo de emprender a retirada, que foi desordenada e desastrosa. En cambio os plebeos casteláns, vasalos de Xoana, servían con repugnancia baixo as bandeiras portuguesas, e os nobres que apoiaban á filla de Henrique IV tiveron que facer bastante para defender os seus territorios de Galicia, Villena e Calatrava contra os partidarios de Isabel. Numerosos escuadróns de cabalaría lixeira estremeña e andaluza causaban a máis espantosa desolación nas terras de Portugal fronteirizas de Castela, e os nobres portugueses queixábanse en alta voz de estar encerrados en Toro cando no seu propio país ardía a guerra.
En Toro tiña Xoana a súa corte con gran magnificencia, e, ao dicir dos seus parciais, despregaba grandes calidades de raíña, aínda que só tivese entón trece anos. Afonso V, con todo, renunciase ás súas pretensións á coroa, recibindo en cambio o reino de Galicia, as cidades de Zamora e Toro e unha considerable suma de diñeiro; pero Isabel, que consentía no último, negouse a ceder un só palmo de terreo.
Fiel a esta a cidade de Burgos, foi preciso, no entanto, que Fernando sitiara o castelo da mesma gardado por Íñigo de Zúñiga, partidario de Xoana. Afonso V púxose en marcha para socorrelo, pero logo de tomar Baltanás e Cantalapiedra, decidiu retroceder por non afastarse demasiado da fronteira portuguesa. Abandonada á súa sorte, a gornición xoanista do castelo de Burgos rendeuse a Afonso de Aragón, irmán de Fernando o 28 de xaneiro de 1476.
Foi o punto de inflexión da guerra civil, posto que a creba de prestixio de Afonso desencadeou a disolución do partido de Xoana en Castela e as desercións dos soldados portugueses quen, sen vontade de continuar ao servizo do rei, regresaron a Portugal. Malia as cartas de auxilio militar enviadas por Afonso aos grandes nobres xoanistas que solicitaran a súa intervención en Castela, ningún mostrouse dispoñible, incluso o poderoso marqués de Villena, Diego López de Pacheco. De todos os Grandes de Castela partidarios de Xoana, só Alfonso Carrillo (arcebispo de Toledo) estará á beira do rei portugués no día da batalla de Toro.
Do sitio da fortaleza de Burgos pasou Fernando en decembro a Zamora, cuxos habitantes volveron á obediencia de Isabel e cercaron á gornición portuguesa na fortaleza. Pola súa banda, Afonso V - logo de recibir en Toro as tropas de reforzo do seu fillo Xoán a finais de xaneiro de 1476 - puxo cerco ao exército de Fernando que quedou encerrado en Zamora a mediados de febreiro.
Xoana entra en Portugal