A lingua gwichʼin (Dinju Zhuh Kʼyuu) é unha lingua atapascana falada polo pobo indíxena dos gwichʼin no Canadá e nos Estados Unidos (Alasca). No Yukón e nos territorios setentrionais canadenses, é empregada principalmente en Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, Old Crow e Tsiigehtchic (antes do río Vermello Ártico). Existen uns 430 falantes de gwichʼin no Canadá, e 1900 persoas conforman a poboación gwi’chin. En Alasca, é falado en Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle e Venetie. Hai ao redor de 300 falantes dunha poboación gwichʼin de 1100 en Alasca.
É un dos idiomas oficiais nos Territorios do Noroeste, no Canadá, e en Alasca, nos Estados Unidos.
A oclusiva glotal na palabra gwichʼin adóitase escribir co carácter de Unicode Ou+2019 (comilla simple de peche, ’); porén, o carácter apropiado para este uso é Ou+02BC (letra modificadora apóstrofo, ʼ), que posúe diferentes propiedades tipográficas.
Clasificación O gwich'in é membro do subgrupo canadense das linguas atapascanas, das linguas na-dené. Comparte o subgrupo han-kutchin coa lingua hän.
Dialectos A lingua ten varios dialectos, entre os cales se encontran o Fort Yukon Gwich'in, o Arctic Village Gwich'in, o Western Canada Gwich'in (Takudh, Tukudh, Loucheux) e o Arctic Rede River.
Fonoloxía
Consonantes As consonantes do gwich'in na súa ortografía estándar (coa súa transcrición segundo o AFI entre barras diagonais): ConsoantelabialInterdentalalveolarretroflexaPalatalVelarglotalcentrallateralorallabializadanasalsonora m n xorda nh plosivasonora b d dr g gw xorda t tr k kw ’ exectiva t’ tr’ k’ nasal nd africadasonora v ddh dz dl dj xorda tth ts tl ch exectiva tth’ ts’ tl’ ch’ nasal nj fricativasonora dh z zhr zh gh ghw xorda th s ł shr sh kh h aproximantesonora l r y w xorda rh
Vogais Vogalanteriorcentralposteriorpechadacurtai /i/u /u/longaii /iː/uu /uː/nasalį /ĩ/ų /ũ/mediacurtae /e/o /o/longaee /eː/oo /oː/nasalę /ẽ/ǫ /õ/abertacurtaa /a/longaaa /aː/nasalą /ã/
a intensidade baixa márcase opcionalmente cun acento grave, ex., à, è, ì, ò, ù. a intensidade alta non se marca nunca
Notas
Véxase tamén
Bibliografía
Firth, William G., et al. Gwìndòo Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = More Gwichʼin Words About the Land. Inuvik, N.W.T.: Gwichʼin Renewable Resource Board, 2001. Gwichʼin Renewable Resource Board. Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = Gwichʼin Words About the Land. Inuvik, N.W.T., Canada: Gwichʼin Renewable Resource Board, 1997. McDonald. A Grammar of the Tukudh Language. Yellowknife, N.W.T.: Curriculum Division, Dept. of Education, Government of the Northwest Territories, 1972. Mishler, Craig, ed. Neerihiinjìk: We Traveled From Place to Place: The Gwich’in Stories of Johnny and Sarah Frank. 2nd ed. Fairbanks: Alaska Native Language Center, 2001. Mishler, Craig and Kenneth Frank, eds. Dinjii Vadzaih Dhidlit: The Man Who Became a Caribou. 2nd ed. Hanover, N.H.: IPI Press, 2020. Montgomery, Jane. Gwichʼin Language Lessons Old Crow Dialect. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994. Northwest Territories. Gwichʼin Legal Terminology. [Yellowknife, N.W.T.]: Dept. of Justice, Govt. of the Northwest Territories, 1993. Norwegian-Sawyer, Terry. Gwichʼin Language Lessons Gwichyàh Gwichʼin Dialect (Tsiigèhchik–Arctic Red River). Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994. Peter, Katherine, and Mary L. Pope. Dinjii Zhuu Gwandak = Gwichʼin Stories. [Anchorage]: Alaska State-Operated Schools, Bilingual Programs, 1974. Peter, Katherine. A Book of Gwichʼin Athabaskan Poems. College, Alaska: Alaska Native Language Center, Center for Northern Educational Research, University of Alaska, 1974. Scollon, Ronald. A Sketch of Kutchin Phonology. University of Hawaii, 1975. Yukon Native Language Centre. Gwichʼin Listening Exercises Teetlʼit Gwichʼin dialect. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, Yukon College, 2003.
Ligazóns externas Información sobre a lingua gwichʼin
Categoría:Linguas atapascanas Categoría:Linguas dos Estados Unidos de América Categoría:Linguas amerindias do Canadá