O modelo ecolóxico de Bronfenbrenner, tamén coñecido como teoría ecolóxica dos sistemas, é unha teoría do desenvolvemento humano proposta polo psicólogo estadounidense Urie Bronfenbrenner. O modelo sostén que o desenvolvemento das persoas debe comprenderse en relación cos contextos nos que viven, coas interaccións que manteñen neles e cos cambios que se producen ao longo do tempo.
A proposta foi formulada inicialmente en The Ecology of Human Development (1979), obra na que Bronfenbrenner describiu o desenvolvemento humano como o resultado da relación entre a persoa e unha serie de ambientes organizados en sistemas interdependentes.Bronfenbrenner (1979).
Concepto O modelo ecolóxico entende o desenvolvemento humano como un proceso situado. Isto significa que a evolución dunha persoa non depende só das súas características individuais, senón tamén das relacións que establece nos seus contextos próximos e das condicións sociais, culturais, económicas e históricas nas que vive.
Bronfenbrenner criticou as explicacións do desenvolvemento centradas exclusivamente no individuo ou en situacións experimentais illadas. Para o psicólogo, o desenvolvemento debía estudarse en ambientes reais, atendendo ás relacións entre a persoa, a familia, a escola, a comunidade, as institucións e a cultura.
O modelo adoita representarse mediante unha serie de sistemas concéntricos. No centro sitúase a persoa en desenvolvemento, e arredor dela aparecen diferentes niveis ambientais: microsistema, mesosistema, exosistema, macrosistema e cronosistema.
Desenvolvemento do modelo A primeira formulación do modelo ecolóxico acadou unha ampla difusión coa publicación de The Ecology of Human Development en 1979. Nesta obra, Bronfenbrenner definiu o desenvolvemento como unha acomodación progresiva e recíproca entre unha persoa activa e os ambientes nos que participa.
Nas primeiras formulacións, o interese principal estaba posto nos sistemas ambientais e nas relacións entre eles. A familia, a escola, o grupo de iguais, o traballo das persoas proxenitoras, as políticas públicas ou a cultura eran entendidos como niveis conectados que podían influír directa ou indirectamente no desenvolvemento.
Posteriormente, Bronfenbrenner revisou a súa propia teoría e deu máis peso aos chamados «procesos proximais», é dicir, ás interaccións regulares e sostidas entre a persoa e o seu contorno inmediato. Esta evolución deu lugar ao modelo bioecolóxico do desenvolvemento humano, no que o desenvolvemento se explica a partir da relación entre proceso, persoa, contexto e tempo.Bronfenbrenner, Urie; Morris, Pamela A. (2006). «The Bioecological Model of Human Development». En Damon, William; Lerner, Richard M., eds. Handbook of Child Psychology. Vol. 1: Theoretical Models of Human Development. 6.ª ed. Hoboken: John Wiley & Sons, pp. 793–828. Esta reformulación evitou unha lectura estática da teoría. O modelo non se limita a describir ambientes arredor da persoa, senón que analiza como as interaccións cotiás, repetidas no tempo, contribúen ao desenvolvemento.
Sistemas ecolóxicos
Microsistema O microsistema é o nivel máis próximo á persoa. Inclúe os contextos nos que participa directamente e nos que se producen relacións frecuentes. No caso da infancia, forman parte do microsistema a familia, a escola, o grupo de iguais, a aula, o barrio próximo ou outros espazos de relación cotiá. Neste sistema teñen lugar interaccións directas coa nai, o pai, irmáns, profesorado, compañeiros e compañeiras de clase ou outras persoas significativas. A calidade, estabilidade e continuidade destas relacións ten especial relevancia para o desenvolvemento.
Mesosistema O mesosistema está formado polas relacións entre dous ou máis microsistemas nos que a persoa participa. Non é un contexto separado, senón o conxunto de conexións entre os seus ambientes próximos. Un exemplo habitual é a relación entre familia e escola. A comunicación entre docentes e familias, a coherencia entre normas escolares e familiares ou a colaboración no apoio educativo forman parte do mesosistema.
Exosistema O exosistema inclúe contextos nos que a persoa non participa directamente, pero que poden influír no seu desenvolvemento. Estes contextos afectan ás condicións de vida, aos recursos dispoñibles ou ás relacións que se producen nos microsistemas. No caso dunha nena ou dun neno, poden formar parte do exosistema o lugar de traballo das persoas proxenitoras, os servizos sociais, os servizos sanitarios, os medios de comunicación, as políticas municipais ou as redes de apoio comunitario.
Macrosistema O macrosistema fai referencia ao conxunto de valores, normas, crenzas, leis, tradicións, ideoloxías e condicións socioeconómicas dunha sociedade. É o nivel máis amplo do modelo ecolóxico. Inclúe elementos como a cultura, o sistema educativo, as políticas públicas, as concepcións sobre a infancia, os modelos familiares dominantes ou as desigualdades sociais. Estes factores non sempre actúan de maneira directa, pero condicionan os demais sistemas.
Cronosistema O cronosistema incorpora a dimensión temporal ao modelo. Refírese aos cambios que se producen ao longo da vida da persoa e tamén ás transformacións históricas e sociais que afectan aos contextos nos que vive.
Poden formar parte do cronosistema acontecementos como unha mudanza, unha separación familiar, o nacemento dun irmán ou dunha irmá, unha enfermidade, a xubilación, unha crise económica, unha pandemia ou cambios nas políticas educativas. O cronosistema permite entender que os contextos non son estáticos, senón que cambian co tempo.
Modelo bioecolóxico Nas súas formulacións posteriores, Bronfenbrenner desenvolveu o modelo bioecolóxico do desenvolvemento humano. Esta versión non abandona a idea dos sistemas ecolóxicos, pero modifica o foco da teoría. O interese xa non se centra só na descrición dos ambientes, senón tamén nas interaccións regulares que impulsan o desenvolvemento.
Bronfenbrenner e Morris organizaron esta perspectiva arredor de catro elementos: proceso, persoa, contexto e tempo. Este esquema é coñecido polas siglas PPCT.
Proceso: interaccións continuadas entre a persoa e o seu contorno inmediato. Bronfenbrenner denominounas procesos proximais (por exemplo, os estilos de crianza). Persoa: características individuais que inflúen no modo en que a persoa participa nos seus contextos. Contexto: sistemas ecolóxicos nos que se desenvolve a vida da persoa. Tempo: dimensión temporal do desenvolvemento, tanto no plano individual como no histórico.
O modelo bioecolóxico entende que a persoa non é un receptor pasivo das influencias ambientais. Pola contra, participa activamente nos seus contextos, modifica relacións e responde de maneira diferente segundo as súas características, experiencias e condicións de vida.
Aplicacións O modelo ecolóxico de Bronfenbrenner foi empregado en diferentes ámbitos, especialmente na psicoloxía do desenvolvemento, na educación, na intervención social, na saúde comunitaria e na terapia familiar.
No ámbito educativo, permite analizar o desenvolvemento do alumnado tendo en conta non só as súas características individuais, senón tamén a familia, a escola, o grupo de iguais, as políticas educativas e as condicións sociais. Por iso, é frecuente empregar o modelo para estudar a relación familia-escola, a inclusión educativa, a desigualdade social, a participación comunitaria ou o apoio ao alumnado con necesidades educativas especiais.
No eido familiar, o modelo axuda a comprender que as prácticas de crianza, a comunicación familiar ou a implicación educativa non dependen só das decisións individuais das familias. Tamén están condicionadas polas condicións laborais, económicas, culturais, institucionais e comunitarias nas que viven.
No ámbito da intervención social, a perspectiva ecolóxica permite deseñar actuacións que non se limiten á persoa illada, senón que teñan en conta os seus contextos de relación. Isto inclúe o traballo coas familias, as escolas, os servizos comunitarios e as políticas públicas.
Críticas e limitacións O modelo ecolóxico foi moi influente desde a súa creación, mais tamén recibiu críticas. Unha das máis habituais é que algunhas interpretacións reducen a teoría a unha simple descrición de sistemas concéntricos, esquecendo o papel activo da persoa e das interaccións cotiás.Neal, Jennifer Watling; Neal, Zachary P. (2013). «Nested or Networked? Future Directions for Ecological Systems Theory». Social Development, 22(4), 722–737. doi:10.1111/sode.12018.
Outra limitación é a dificultade para estudar empiricamente todos os niveis do modelo ao mesmo tempo. Analizar de maneira conxunta microsistema, mesosistema, exosistema, macrosistema e cronosistema pode resultar complexo, especialmente en investigacións con deseños metodolóxicos limitados.
Algunhas revisións tamén advertiron que a teoría de Bronfenbrenner foi empregada ás veces de maneira parcial, citando os sistemas ecolóxicos sen atender á evolución da súa obra nin ás modificacións introducidas polo propio autor nas súas últimas formulacións.Rosa, Edinete Maria; Tudge, Jonathan (2013). «Urie Bronfenbrenner's Theory of Human Development: Its Evolution From Ecology to Bioecology». Journal of Family Theory & Review, 5(4), 243–258. doi:10.1111/jftr.12022.
Notas
Véxase tamén
Bibliografía
Outros artigos Urie Bronfenbrenner Psicoloxía do desenvolvemento Educación familiar Familia Socialización Terapia familiar Socioloxía da educación Inclusión educativa Estilos de crianza
Categoría:Ecoloxía Categoría:Teoría de sistemas Categoría:Comportamento humano Categoría:Desenvolvemento humano Categoría:Infancia Categoría:Filosofía