Un contrato é un acordo entre partes que crea obrigas mutuas esixibles xudicialmente. Para ser válido, require elementos esenciais como o consentimento mutuo mediante oferta e aceptación, unha contraprestación entendida como intercambio de valor, a capacidade das partes para contratar e un obxecto que sexa lícito. Os contratos sustentan as transaccións comerciais, as relacións laborais e os tratos persoais ao proporcionaren un mecanismo co que as partes poden definir dereitos, deberes e remedios en caso de incumprimento, como os danos e perdas ou o cumprimento específico. Nos sistemas de dereito común, clasifícanse en expresos (declarados explicitamente) ou implícitos (inferidos da conduta), e en bilaterais (promesas mutuas) ou unilaterais (promesa a cambio dunha execución).
O principio da liberdade de contratación permite ás partes negociar os termos libremente, suxeito a límites legais que abordan as externalidades ou os desequilibrios, fomentando un intercambio previsible que sustenta a coordinación económica. A evidencia empírica vincula unha aplicación contractual sólida cun maior investimento e crecemento, xa que reduce a incerteza na confianza interpartes. Aínda que poden xurdir disputas sobre a interpretación ou a validez, os tribunais priorizan a intención manifestada polas partes por riba das interpretacións subxectivas.
Función económica e social Os contratos sustentan as economías de mercado ao posibilitar intercambios voluntarios que van máis aló do simple troco, permitindo ás partes asignar recursos de forma eficiente mediante termos específicos, repartimento de riscos e compromisos orientados ao futuro. Este mecanismo reduce os custos de transacción asociados á incerteza e ao oportunismo, tal como se teoriza na economía dos contratos, na que os acordos esixibles substitúen a renegociación constante ou a integración vertical. Na práctica, os contratos facilitan cadeas de subministración complexas e investimentos a longo prazo, como se observa nos contratos de futuros estandarizados que cobren riscos nos mercados de materias primas, estabilizando así os prezos e fomentando a produción.
A evidencia empírica vincula unha aplicación contractual sólida cun crecemento económico sostido. As análises entre países indican que as reducións no tempo necesario para facer cumprir os contratos —por exemplo, mediante unha resolución xudicial máis rápida— correlacionan cun maior PIB per cápita, e unha mellora dunha desviación estándar na rapidez da execución asóciase con ganancias de crecemento anual de aproximadamente o 0,5-1%. Os datos do Banco Mundial procedentes dos informes Doing Business mostran ademais que as economías con resolucións contractuais eficientes (menos de 400 días e custos inferiores ao 30% do valor da reclamación) presentan climas de investimento máis sólidos e maiores entradas de investimento estranxeiro directo, subliñando o papel dos contratos na atracción de capital. Non obstante, as avaliacións académicas advirten que o impacto económico directo do dereito contractual pode estar sobrevalorado en contextos de baixa confianza nos que predominan as normas informais, aínda que a execución formal segue a ser fundamental para escalar máis aló das relacións persoais.
No plano social, os contratos promoven a cooperación entre descoñecidos ao formalizar as expectativas e proporcionar remedios para o incumprimento, ampliando así as redes de confianza máis aló dos vínculos familiares ou comunais. Isto favorece a estabilidade social, xa que os acordos esixibles minimizan as disputas e incentivan un comportamento fiable, aliñando os incentivos individuais coa orde colectiva. En contextos históricos e contemporáneos, como os centros comerciais urbanos, os contratos posibilitaron interaccións diversas, reducindo a dependencia da coerción ou da xerarquía. Tamén encarnan unha gobernanza baseada no consentimento, distinguindo as obrigas voluntarias dos deberes impostos e sustentando os principios máis amplos do imperio da lei esenciais para a sociedade civil.
Antecedentes O sistema contractual romano No Dereito romano o contrato aparece como unha forma de acordo (conventio). A convención é o consentimento de dous a máis persoas que se aveñen sobre unha cousa que deben dar ou prestar.
A convención divídese en pacto (pactum) e contrato (*contractus), sendo o pacto aquel que non ten nome nin causa e o contrato aquel que os ten. Neste contexto enténdese por nome a palabra que produce a acción (o pacto refírese só a relacións que só procrean unha excepción). A causa é algunha cousa presente da cal se deriva a obrigación. O pacto foi paulatinamente asimilándose ao contrato ao considerar accións para esixir o seu cumprimento.
O contrato aplícase a todo acordo de vontades dirixido a crear obrigacións civilmente esixibles. Estaba sempre protexido por unha acción que lle atribuía plena eficacia xurídica.
Os contratos divídense en verdadeiros e cuasicontratos. Eran verdadeiros os que se baseaban no consentimento expreso das partes, e os cuasicontratos os baseados no consentimento presunto.
Á súa vez os contratos verdadeiros de dividían en nomeados e innominados. Eran nomeados os que tiñan nome específico e particular confirmado polo dereito (ex. compravenda) e innominados os que aínda tendo causa non tiñan nome. Os contratos innominados eran catro: Dou para que deas , Dou para que fagas, Fago para que deas e Fago para que fagas. O característico dos contratos innominados é que neles non interviña o diñeiro contado.
No dereito romano existían contratos unilaterais e bilaterais. Os contratos unilaterais obrigaban só a unha das partes (por exemplo, o mutuo) e os bilaterais obrigaban a ambas as partes (como no caso da compravenda).
A cousa nos contratos A cousa presente da cal se deriva a obrigación pode ser: Entrega da cousa, que equivale aos contratos reais: mutuo, comodato, depósito e prenda. Palabras solemnes, que equivale aos contratos verbais, por dereito antigo eran: o sinalamento do dote e a promesa xurada de obras; por dereito novo unicamente quedou a estipulación. Instrumentos, que equivale aos contratos literal, do cal o que se coñecía era o vale. Consentimento, que equivale aos contratos consensuais que son: a compravenda, locación e condución, enfiteusis, sociedade e mandato.
As accións nos contratos As accións (Actio) son o outro elemento esencial dos contratos. As accións relativas aos contratos son Actiones in personam nas cales o demandante basea a súa pretensión nunha obrigación contractual ou penal. As accións que producen poden ser Directas e Contrarias das que se inclúen algúns exemplos:
Actio directa: Son aquelas que ten a acredora fronte ao debedor desde o momento mesmo da celebración do contrato como: Actio certi: Persegue un obxecto específico, suma de diñeiro ou cousa. Actio ex stipulatio: Acción que ten o acredor cando o obxecto non era nin diñeiro, nin bens xenéricos senón que implicaba un facer do debedor. Actio locati: Acción que ten o alugador contra o arrendatario. Actio commodati directa: Para lograr a restitución da cousa dada en comodato. Actio depositi directa: Para esixir ao depositario a entrega da cousa depositada. Actio mandati directa: Para esixir ao mandatario contas do mandato. Actio pignoraticia directa: Para que o dono recupere a cousa dada en prenda. Actio negotiorum gestorum directa: Para esixir as contas ao xestor dun negocio. Actio contraria. Son aquelas polas cales se pide sempre indemnización, ou sexa, nacen logo de terse realizado o contrato. Actio fiduciae: Para a devolución da propiedade transmitida. Actio redhibitoria: Para rescindir o contrato por atoparse vicios ocultos na cousa vendida. Actio quanti minoris: O comprador esixe unha redución no prezo da cousa por non corresponder ao prezo real. Tamén se chama *stimatoria. Actio conducti: Para facer cumprir as obrigacións ao alugador. Actio auctoritaris: Serve para responsabilizar ao vendedor en caso de perda da cousa. Actio commodati contraria: Para lograr o resarcimento dos posibles danos ou gastos causados pola cousa dada en comodato lle causou ao comodatario. Actio depositi contraria: Para que o depositante pague os gastos do depósito. Actio mandati contraria: Para esixir ao mandante contas ou o pago dos gastos realizados durante o mandato. Actio pignoraticia contraria: Para que o acredor prendario esixa recuperar os danos e gastos causados pola cousa. Actio Serviana. Permite ao pignorante quedar en posesión dos invecta et illata que ían servir de garantía. Actio quasi serviana. Extensión da Actio Serviana a outros obxectos dados en peza. Esta acción chamouse hypotecaria. Actio negotiorum gestorum contraria: Para que o xestor recupere os gastos feitos con motivo da xestión. Actio depensi. Para que o fiador cobre ao debedor principal o que non se lle reembolsara. Actio poenae persecutoria: Ten por obxecto a reparación do dano. Actio rei persecutoria: Ten por obxecto recuperar a cousa. Actio praescriptis verbis. Adoptábase a situacións nas que o actor cumprira coas súas obrigacións e o demandado non cumprira coas súas para obrigalo a cumprir. Chamóuselle tamén Actio civilis incerti ou civilis in factum. Típico dos contratos innominados. Actio doli. Acción penal que se exercita contar quen comete dolo.
Contratos no Dereito romano Algúns tipos de contratos no dereito romano eran: Aestimatum. Contrato en virtude do cal unha parte recibe obxectos taxados coa obrigación de vendelos ou devolvelos logo de certo tempo. Chirographum. Forma de obrigarse dos peregrinos, en virtude da cal o debedor entregaba ao acredor un recibo. Syngraphae. Forma literal de obrigarse os peregrinos, consistente en dúas copias, unha en poder do acredor e a outra en poder do debedor. Conventio in manum: Contrato verbis en virtude do cal a muller ao contraer matrimonio entra á familia do marido, ocupando xuridicamente o lugar dunha filla. Depositum: Depósito. Contrato que se perfecciona coa entrega da cousa que o depositario ha de devolver cando o depositante a requira. Depositum irregulare: Depósito de diñeiro ou bens funxibles. Dictio dotis. Contrato verbis no que o pai, un terceiro ou a muller se comprometen a constituír un dote. Iusiurandum liberti: Contrato verbis en virtude do cal o escravo comprométese a prestar certos servizos ao patrón. Tamén chamado promissio iurata liberti. Locatio conductio: Arrendamento. Unha das partes (locator) obrígase a procurase a outra (condutor) o uso e o goce temporal dunha cousa ou a prestación de determinado servizo (locatio conductio operarum) ou a execución dunha obra (locatio conductio operis), a cambio dunha cantidade de diñeiro chamado merces. Mandatum: Mandato. Contrato en virtude do cal unha persoa (mandante) encarga a outra (mandatario) a realización gratuíta de determinado acto, por conta ou interese daquela ou terceiro. Pignus: Prenda. Contrato no que o debedor ou un terceiro entregan a prestación dunha cousa ao acredor prendario como garantía dunha débeda preexistente. Precarium: Contrato innominado polo cal unha das partes concede o préstamo dunha cousa á outra parte, quen llo solicitou especialmente (preces) a que esta obrigada a devolvelo á primeira solicitude. Societas: Sociedade. Contrato entre dous ou máis persoas, co fin de participar en ganancias e perdas. Stipulatio: Estipulación contrato verbal, solemne, unilateral que consiste nunha pregunta seguida dunha resposta congruente. Transactio: Contrato innominado que consiste nun convenio extraxudicial en virtude do cal as partes se fan concesións para evitar os resultados do xuízo posterior.
Conceptos utilizados en relación cos contratos Algúns conceptos utilizados nos contratos no Dereito romano eran: Dano: É todo aquilo que diminúe o patrimonio, o dano pode ser ocasionado por dolo, culpa e caso fortuíto. Dolo: Dano causado por engano ou malicia.