miniatura|Os aneis, símbolo habitual do matrimonio. miniatura|Retrato do matrimonio Arnolfini, por Jan van Eyck.
O matrimonio (do latín: matrimonīum) é unha antiga institución social, presente en gran cantidade de culturas, que establece un vínculo conxugal entre persoas naturais, recoñecido e consolidado por medio de prácticas comunitarias e normas legais, consuetudinarias, relixiosas ou morais, que ten por fin fundamentar a fundación dun grupo familiar aínda que tamén proporcionar un marco de protección mutua ou de protección da descendencia. A unión matrimonial establece entre os cónxuxes —e en moitos casos tamén entre as familias de orixe destes— dereitos e obrigacións que varían considerablemente segundo as normas que o regulan en cada sociedade. "Unha definición non alocentrista do matrimonio é unha unión culturalmente sancionada entre dúas ou máis persoas que establece certos dereitos e obrigacións entre as persoas, entre eles e os seus fillos, e entre eles e os seus sogros.." Pode ser motivado por intereses persoais, económicos, sentimentais, de protección da familia ou como medio para obter calquera tipo de vantaxe.
As normas matrimoniais están vinculadas con aquelas que regulan as relacións sexuais ( incesto, adulterio, exclusividade sexual, monogamia, poligamia), a reprodución e a filiación dos fillos, segundo as regras do sistema de parentesco vixente. O matrimonio adoita estar estreitamente relacionado coa familia e nalgúns casos constitúe o núcleo desta. As regras sobre finalización do matrimonio inclúen aquelas referidas ao divorcio.
Tradicionalmente o matrimonio concretábase sen ter en conta a vontade dos contraentes, mesmo contra a vontade destes ou pola forza, moitas veces lexitimando a posesión forzada das mulleres por parte dos homes. Nos últimos dous séculos universalizouse a esixencia do libre e pleno consentimento dos contraentes para contraer matrimonio, como un dos dereitos humanos fundamentais.Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos. Artigo 23:... "3. O matrimonio non poderá celebrarse sen o libre e pleno consentimento dos contraentes".
Nas sociedades actuais existen dúas formas principais de matrimonio: civil ou relixioso e, dependendo da relixión ou do ordenamento xurídico, os dereitos, deberes e requisitos do matrimonio son distintos. Agora ben, non todas as sociedades establecen a distinción entre matrimonio civil e relixioso, válida só en Occidente. No primeiro caso son as leis do Estado as que establecen os dereitos, deberes e requisitos, mentres que no segundo caso son as normas ou costumes da relixión baixo a que se celebra. A coexistencia de ambas as formas e o recoñecemento da súa validez varían de acordo a cada sociedade.Esta distinción só pode existir naqueles contextos onde o Estado atraeu o recoñecemento do matrimonio como unha das súas atribucións. As primeiras leis do matrimonio civil aparecen nos Países Baixos en 1580 e en Inglaterra en 1653. Nalgúns países occidentais o matrimonio civil non foi recoñecido ata datas relativamente recentes. Por exemplo, Chile recoñéceo desde 1884. ( Salinas Araneda, 2009: 7.) Arxentina, faino desde 1888, en virtude da Lei 2393. Algúns estados que adoptaron o matrimonio civil non recoñecen as unións conxugais realizadas baixo as normas relixiosas, outros recoñecenas como opción con validez xurídica equivalente ao matrimonio civil. En contraparte, as relixións non adoitan recoñecer o matrimonio civil como unha forma de unión conxugal acorde cos seus preceptos. Ata hai menos de dúas centurias só había matrimonio relixioso, ó que se consideraba mesmo un sacramento. Con respecto ao xénero dos contraentes, nos últimos anos o movemento LGBT obtivo en varios países o recoñecemento legal do matrimonio entre persoas do mesmo sexo, aínda que varias culturas rexistran antecedentes no mesmo sentido. Etimoloxía A orixe etimolóxica da palabra matrimonio como denominación da institución baixo ese nome non é clara. Adóitase derivar da expresión "matris munium" proveniente de dúas palabras do latín: a primeira "matris", que significa "nai" e, a segunda, "munium", "gravame ou coidado", vindo significar "coidado da nai polo marido/pai", en tanto se consideraba que a nai era a que contribuía máis á formación e crianza dos fillos. Outra posible derivación proviría de "matreum muniens", significando a idea de defensa e protección da nai, implicando a obrigación do home cara á nai dos seus fillos.
Para unha comprensión máis ampla da expresión "matrimonio" no seu aspecto etimolóxico en moitas das linguas romances débese ter en conta o concepto do contrato de matrimonio considerado polo dereito romano, que ten o seu fundamento na idea de que a posibilidade de ser nai, que a natureza dá á muller núbil, lévaa a procrear unha familia.
Unha lectura máis neutra -pola súa fidelidade á pura etimoloxía dos dous termos que compoñen a palabra- derívase do significado orixinario do segundo termo " monium", que se atopa tamén en patri-monium e merci-monium, e que alude a "axente" ou "acción"): segundo tales fontes, o concepto de matrimonio remitiría a unha acción non mellor definida por parte da muller e que parece remontarse xenericamente ao rol preeminente (activo ou de condución) da muller nas sociedades matriarcais.
En contraste con ese concepto occidental pódese mencionar o caso da lingua árabe, no que é entendido como «contrato de coito» ou «contrato de penetración», segundo a tradución da expresión عَقْد نِكاح (`aqd nikāḩ) ao galego. Con todo, o termo máis usado en árabe para referirse a esta institución é زَواج (zawāý), que literalmente significa «unión, emparellamento».
Historia do matrimonio en Europa
miniatura|Roupa dun matrimonio real sueco de 1766, Livrustkammaren en Estocolmo Durante o terceiro século de nosa era produciuse, en Occidente, a pasaxe dunha sociedade na que o matrimonio non era de ningún modo unha institución creada para toda a sociedade, a unha sociedade na que se dá por sentado, como natural que o matrimonio é unha institución fundamental para todos.
Nas sociedades non cristiás, xudías ou musulmás, o matrimonio non era a norma, o matrimonio era utilizado só polos poderosos, polas clases altas. Na antiga Roma a castidade non era unha virtude, non era necesario contraer matrimonio para ter relacións sexuais nin para ter fillos. Soamente cando un membro dunha clase social elevada desexaba transmitir o seu patrimonio aos seus descendentes directos, no canto de que o reciban outros membros da familia ou os seus amigos, decidía casar. Pero a maior parte das veces legábanse os bens a un amigo ou unha persoa moi querida, non aos fillos. Cando se carecía de patrimonio ou bens o matrimonio era un trámite prescindible, os escravos directamente carecían do dereito de facelo.
O grego non ten unha palabra específica para designar o matrimonio, xa que existía un trámite nin civil nin relixioso. Con todo, a palabra pola que se adoita traducir matrimonio en grego koiné é γάμος (gámos), substantivo do grego γαμέω (gaméo), cuxo significado é «tomar muller, casar». En Atenas, na Grecia clásica, para o acto mediante o cal un home se comprometia a unir a unha muller, utilizábase o vocábulo grego ἐγγύη (engúē) literalmente a garantía, a caución, é dicir, o acto polo cal o pai cabeza de familia entregaba a súa filla a outro home. A cidade non era testemuña nin rexistraba ningunha acta para este acontecemento privado entre dúas familias. Este contrato só se realizaba cando existía patrimonio para herdar. Os herdeiros da muller na Grecia antiga eran os fillos pero non o esposo.
O dote que a familia da noiva proporcionaba non era propiedade do esposo. Cando a muller morría sen fillos ou no caso de divorcio, o dote volvía á familia da muller. O titor da muller (o seu pai ou o seu irmán) podían pedir o divorcio (aínda en contra do desexo da muller) pero ela non tiña dereito a solicitar a disolución do contrato. Tampouco tiña dereito a elixir o seu futuro esposo. En caso de divorcio non recibía ningunha parte dos bens do matrimonio senón, simplemente a devolución do dote que achegou.
O obxectivo da ἐγγύη (engúē) era dar nacemento a fillos lexítimos que puidesen herdar os bens paternos. Unha estrita fidelidade era requirida de parte da esposa, en caso de adulterio era devolta á casa paterna. Para o home, o adulterio, especialmente con escravas, escravos ou prostitutas, estáballe permitido.
En Esparta os homes non convivían coas súas mulleres pero o obxectivo era producir mozos fortes. O home reuníase coa súa muller na escuridade e despois de ter relacións con ela marchábase para reunirse no seu dormitorio co resto dos homes mozos. Plutarco afirmaba que, así, os esposos «ignoran a saciedade e o declive do sentimento que entraña unha vida en común sen trabas».Plutarco, Vida de Licurgo, xv, 10 Os homes, que xeralmente dobraban en idade ás súas mulleres, eran incitados a «prestar» as súas mulleres a mozos fortes. Plutarco menciona tamén que as mulleres tomaban ás veces un amante para que o seu fillo neno puidese herdar dous lotes de terra en lugar dun.
Na Europa do norte, durante a Idade Media, produciuse unha lenta substitución da lei xermánica -pola que o contrato matrimonial se establecía entre o noivo e o gardián da muller- polos códigos civís cristiáns -onde se requiría o consentimento da muller-. No século XII o principio legal do matrimonio por consentimento estaba establecido e os matrimonios impostos comezaban a quedar atrás. O proceso de urbanización tamén contribuíu ao devandito proceso xa que liberaba en parte á muller da tarefa de procreación.Manuel de Landa, Mil años de historia no lineal, Gedisa, 2011, ISBN 978-84-9784-292-1, pax. 149Edith Ennen, The Medieval Woman, Oxford, Basil Blackwell, 1989, pág. 267
Características xerais miniatura|Celebración dun matrimonio A forma tradicional de matrimonio é entre un home e unha muller, coa finalidade de constituír unha familia. Esa definición ortodoxa foi cuestionada, dunha parte, porque se outorgou recoñecemento ás unións entre un home e unha muller con finalidades practicamente idénticas ao matrimonio, pero que adoptan formas e denominacións distintas (v. infra as sociedades de convivencia). Doutra banda, o desenvolvemento de novos modelos de familia desvincularon a función reprodutiva do matrimonio: parellas non casadas con fillos ou matrimonios sen fillos (sendo a causa máis común disto a esterilidade dun dos membros, e non tanto o nivel socioeconómico,) nais e pais solteiros ou nais e pais cunha parella do seu mesmo sexo. Finalmente, en varios países e estados produciuse unha ampliación de dereitos que deu recoñecemento ao matrimonio entre persoas do mesmo sexo. miniatura|Noivos na súa voda. Neses casos o matrimonio realízase, xeralmente, pola forma civil ou de Estado, porque as normas de moitas relixións non permiten este tipo de unións no seu seo.
Con todo, en distintos tempos e lugares recoñecéronse outras variedades de matrimonio.
A monogamia é a práctica máis común.
O matrimonio considérase unha institución importante porque contribúe a definir a estrutura da sociedade, ao crear un lazo de parentesco entre persoas (xeralmente) non próximas en liña de sangue (respecto diso, lembremos que tamén hai comunidades nas que se afai o matrimonio entre curmáns ou entre parentes de distintos graos; véxanse as entradas acerca da endogamia e o incesto). Unha das súas funcións amplamente recoñecidas é a procreación e socialización dos fillos (aínda que non é absolutamente necesario casar para ter fillos, nin todos os matrimonios heterosexuais téñenos), así como a de regular o nexo entre os individuos e a descendencia que resulta no parentesco, rol social e status.