O Reino de Navarra (en éuscaro Nafarroako Erresuma) foi un dos reinos medievais de Europa situado en ambas as vertentes dos Pireneos occidentais pero coa súa maior parte do territorio localizado no norte da Península Ibérica. Navarra mantivo a súa condición de reino ata 1841, data na que pasou a ser considerada "provincia foral" mediante a Lei Paccionada.
Xeneralidades O Reino de Navarra xurdiu dun pequeno territorio que tras un período de expansión, foi minguando paulatinamente en extensión e poder, socavado polas disputas entre as clases dirixentes.
O espazo navarro estruturouse de xeito dual tras a invasión musulmá da península no século VIII. O norte permaneceu pouco tempo baixo dominio musulmán e pronto se organizou nun núcleo cristián de fugaz sometemento ao Imperio Carolinxio e con centro na cidade de Pamplona, poboación fundada en época romana como Pompaelo por Pompeio sobre un asentamento vascón preexistente denominado Iruña. O seu primeiro monarca coñecido foi Íñigo Aresta ou Eneko Aritza («Enneco Cognomento Aresta»), cabeza coñecida da primeira dinastía navarra.
Parece ser que no sur, un conde hispano-godo oriúndo da zona (Casius) púxose a disposición dos invasores musulmáns e converteuse ao islam conseguindo así continuar señoreando esa zona do val do Ebro e prolongando este poder entre os da súa estirpe (os Banu Qasi) que durante xeracións afirmarán o seu poder no sur do actual territorio navarro, aliándose cos Aresta en diversas ocasións en contra do poder central do emirato cordobés, ou do afán expansionista do Imperio Carolinxio.
Navarra foi un dos núcleos montañeses de resistencia cristiá impulsados polos francos carolinxios que se formaron nos Pireneos, fronte á dominación islámica da Península Ibérica, do mesmo xeito que en Aragón e Cataluña. Inicialmente foi coñecido polos cronistas francos como Reino dos Pamploneses ou Reino de Pamplona e pouco tarde, como Reino de Pamplona-Nájera en referencia á importancia na súa organización da cidade rioxana.
Na súa etapa de maior expansión territorial, durante a Idade Media, o reino abarcou territorios atlánticos e expandiuse máis aló do río Ebro, cara a territorios situados nas comunidades autónomas contemporáneas de Aragón, Cantabria, Castela e León, A Rioxa, País Vasco e as rexións administrativas francesas de Aquitania e Mediodía-Pireneos, nas antigas provincias de Gascuña e Occitania. As capitais vascas de Vitoria e Donostia foron fundadas polo rei navarro Sancho VI o Sabio.
Na súa etapa final, o reino resultou dividido en: A Navarra peninsular ou Alta Navarra que foi invadida en 1512 por Fernando o Católico co apoio dunha das dúas faccións nobiliarias locais, que anexionada á Coroa de Castela, evolucionaría conservando institucións propias e a denominación de reino ata 1841, dentro do Reino de España. A Navarra continental ou Baixa Navarra coexistiu coa coroa francesa á que se uniu dinasticamente a finais do século XVI e cuxos reis eran coñecidos como de de France et de Navarre pero que terminou disolvéndose na República Francesa tras a Revolución.
O título do príncipe herdeiro é Príncipe de Viana, que hoxe en día ostenta Filipe de Borbón, fillo e herdeiro do rei Xoán Carlos I.
Historia Territorios dos vascóns A principios de era cristiá, os territorios dos vascóns estaban poboados fundamentalmente por tres pobos diferentes: Os várdulos, os caristios e os autrigóns. Algúns autores, como o lingüista Koldo Mitxelena, consideran que ditos pobos falaban unha lingua antepasada do vasco actual.
Pola contra, outros historiadores e filólogos como Claudio Sánchez Albornoz ou Jürgen Untermann, consideran que a depresión vasca (os antigos saltus e ager vasconum) foi colonizada tardiamente nos séculos V e VI por xentes procedentes de Aquitania. Neste sentido, resaltouse o feito de que tanto o ager como o saltus vasconum estaban profundamente romanizados, e preservouse ata os nosos días toponimia indoeuropea non vasca (Deva, Durango), nas actuais provincias vascas. A xa citada expansión do euskara na Idade Media, así como a inexistencia de epigrafía protovasca fóra do territorio aquitano, parecerían ser argumentos de peso en tal sentido (como dato curioso, as únicas cecas atopadas en Navarra, as da ceca de Barskunes, están cuñadas en escrita ibérica). Aínda que no asentamento de Iruña-Veleia se chegaron a atopar supostas inscricións en lingua vasca, o certo é que estas terían sido relativamente tardías, dos séculos III a V, e segundo algúns autores non invalidarían a tese da vasconización tardía da depresión vasca, senón que simplemente adiantaríano dous ou tres séculos máis atrás. 250px|miniatura|dereita|Vista de Cellorigo na Rioxa, onde se atopaba a fortaleza inexpugnable do conde de Álava, Ver Jiménez.
En calquera caso, o certo é que parece que a lingua vasca nunca excedeu o límite do río Nervión nos séculos VIII e IX. Nese momento, os vascóns dos territorios máis occidentais, caeron na órbita de poder dos reis de Oviedo durante os reinados dos reis Afonso I e Froila I. O segundo casou cunha alavesa, Munia, que lle daría un fillo, o futuro rei Afonso II. Durante o reinado de Mauregato, o novo príncipe Afonso houbo de refuxiarse cos seus parentes maternos na zona de Álava ata que ao fin, tras a morte de Vermudo I, puido acceder definitivamente ao trono ovetense.
A constitución do Condado de Áraba remóntase á rebelión do conde Eglyón contra o rei Afonso III. Tras sufocar a rebelión, o monarca nomeou a un nobre leal á súa causa, Vea Jiménez, como conde de Álava. Tivo este magnate unha importancia fundamental na repoboación e a fortificación de Castela, especialmente na defensa de Cellorigo no ano 882 contra as tropas de Almundir de Córdoba. O Condado de Álava estendíase por todos os territorios da provincia homónima. Iso é o que se deduce da seguinte pasaxe da Crónica de Afonso III: "Alabanque, Biscai, Alaone et Urdunia, a suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius est atque Berroza" con excepción da Terra de Ayala, que non se integrou no territorio ata o século XV, e moi posiblemente do val de Aramayona. Doutra banda, incluía os territorios fronteirizos das actuais provincias de Burgos e a Rioxa. Este condado subsistiu como entidade independente ata a morte de Álvaro Herrameliz, tras a cal, Álava pasou a formar parte dos dominios de Fernán González.
O cronista biscaíño Lope García de Salazar sitúa nas súas obras Crónicas de Biscaia (1454) e Bienandanzas e fortunas (1471) o nacemento do señorío de Biscaia nesta época. Menciónase nelas a existencia dun heroe fundador, Jaun Zuría, de cute branca e cabelos louros que creou o señorío tras a súa vitoria sobre as tropas galaico-asturianas na lendaria batalla de Arrigorriaga (ano 840). Con todo, a falta de documentación respecto diso fai que todas estas cuestións queden nun terreo especulativo: O único que constatan as crónicas contemporáneas é que Afonso III fixo fronte exitosamente a unha rebelión dos vascóns.
Reinado de visigodos e francos: domuit vascones Para o período da historia dos vascóns contemporáneo á formación e consolidación do Reino Visigodo en Hispania hai escasas fontes directas dispoñibles sobre os acontecementos e a organización interna dos vascóns, que con frecuencia resultan contraditorias.
Numerosos reis hispanogodos tiveron enfrontamentos cos vascóns segundo testemuñan as crónicas, algunhas das cales portan a inscrición domuit vascones coas que os monarcas celebraban as súas accións, o que fai supor a unha parte dos historiadoresJ.A. García de Cortazar, tomo II da Historia de España Alfaguara, La época medieval. Ed. Alfaguara, 1973. ISBN 84-206-2040-8 que os vascóns nunca foron sometidos polos visigodos na súa pretensión de lograr a unidade territorial de todas a antigas provincias hispanorromanas. As reflexións doutros especialistas recordan a actitude amigable dos vascóns no período romano e a ausencia de conflitos relevantes durante o baixo imperio, resaltando a dificultade de explicar aqueles enfrontamentos sen apoiarse no contexto da afirmación do poder autónomo en Aquitania e as rivalidades entre francos e visigodos.
No ano 632 o rei merovinxio Dagoberto I encabezou unha expedición a Zaragoza en apoio de Sisenando que se sublevou fronte á autoridade de Suintila. Poucos anos despois, Dagoberto reuniu un exército de burgundios cos que ocupou sen éxito toda a "patria de Vasconia" no 635. Con todo, no 636 Dagoberto obtivo tras unha nova campaña militar, o xuramento de lealdade dos vascóns ao servizo de Aighina, duque saxón de Bordeos. Tras a morte de Dagoberto, o poder merovinxio foise debilitando para dar paso a un período de consolidación dun poder autónomo aquitano-vascón dentro do Reino Franco pero do que se descoñecen fontes de referencia ata que é citada a concesión a Félix, patricio de Tolosa, do control de todas as cidades ata os Pireneos e dos vascóns cara ao 672. Para algúns autores, a política de enfrontamento co poder franco por parte de Félix, sería continuada polo seu sucesor Lupo, proceso que culminaría en tempos de Eudes que lograría o recoñecemento de regnum para a parte meridional da antiga Galia.
Durante os séculos VI e VII, hai teorías que din que os vascóns do norte cruzaron os Pireneos, ocupando Aquitania, na actual Francia, onde a súa lingua influíu no idioma romance que daría lugar ao gascón, á que deron o nome de Gascuña.
Outros defenden (tese da vasconización tardía) que foron os aquitanos quen, forzados polos visigodos, ocuparon o que actualmente se coñece como País Vasco, desprazando aos habitantes orixinarios (hispanorromanos de orixe indoeuropeo) e achegando a súa lingua e costumes.
Invasión musulmá: Roncesvalles e a formación do reino de Pamplona
Durante o inverno do 713 os exércitos musulmáns alcanzaron o val medio do Ebro que se atopaba gobernado polo conde hispanovisigodo Casio quen elixiu someterse ao califa de Omeia e converterse ao islam dando orixe á estirpe dos Banu Qasi a cambio de manter o seu poder na rexión. Pamplona con todo foi finalmente ocupada tras opor resistencia no 718 e obrigada a pagar tributo aos gobernadores musulmáns que estableceron un protectorado. A derrota musulmá na batalla de Poitiers en 732 fronte aos francos de Carlos Martel debilitaron a posición musulmá pero o valí Uqba reconduciu a situación instalando unha gornición militar na cidade entre o 734 e o 741.
Marca Hispánica de Carlomagno
miniatura|250px|dereita|Mapa mostrando todos os condados da Marca Hispánica, e Vasconia. miniatura|dereita|250px|Batalla de Roncesvales en 778. Morte de Rolán, nas Grandes Crónicas de Francia, ilustradas por Jean Fouquet, Tours, cara a 1455-1460, BNF.
A Marca Hispánica foi a fronteira político-militar do Imperio Carolinxio ao sur dos Pireneos. Tras a conquista musulmá da Península Ibérica, este territorio foi dominado mediante guarnicións militares establecidas en lugares como Barcelona, ou Xirona. A fins do século VIII, os Carolinxios interviñeron no nordés peninsular co apoio da poboación autóctona das montañas. A dominación franca fíxose efectiva tras a conquista de Xirona (785) e Barcelona (801). O territorio gañado aos musulmáns configurouse como a Marca Hispánica, integrada por condados dependentes dos monarcas Carolinxios. A marca hispánica ía de Pamplona ata Barcelona. De todos eles, o que alcanzou maior protagonismo foi o condado de Barcelona.
Durante o século IX, designábanse globalmente, Marca Hispánica aos condados cataláns. Ao converterse en reinos os condados occidentais, aliados e en boas relacións cos estados veciños musulmáns, os Banu Qasi do rico Val do Ebro, debido ao matrimonio de Musa ibn Fortún con Onneca. Casada anteriormente co vascón Íñigo Jiménez e nai de Íñigo Íñiguez, que máis tarde sería o primeiro rei de Pamplona. Este matrimonio tivo lugar cara ao ano 784.