miniatura|dereita| A Dama de Elx, considerada como a mellor expresión da arte ibérica escultórica Os iberos son un conxunto de pobos que as fontes clásicas (Hecateo de Mileto, Rufo Festo Avieno, Heródoto, Estrabón etc.) identifican na costa oriental da Península Ibérica con este nome polo menos a partir do século VI a.C.: elisices, sordóns, ceretanos, airenosinos, andosinos, berxistanos, ausetanos, indixetes, castelanos, lacetanos, laietanos, cosetanos, ilerxetes, iacetanos, suesetanos, sedetanos, ilercavóns, edetanos, contestanos, oretanos, bastetanos e turdetanos.

Aínda que as fontes clásicas non sempre coinciden nos límites xeográficos precisos nin na enumeración de pobos concretos, parece que a lingua é o criterio fundamental que os identificaba como iberos a partir do punto de vista de gregos e romanos, posto que as inscricións en lingua ibérica aparecen sen entrar en detalles no territorio que as fontes clásicas asignan aos iberos: a zona costeira que vai a partir do sur do Languedoc-Rosellón ata Alacant, que penetra para o interior polo val do Ebro, polo val do Segura, gran parte da Mancha meridional e oriental ata o río Guadiana e polo val alto do Guadalquivir. A partir do punto de vista arqueolóxico actual, o concepto de cultura ibérica non é un patrón que se repite de forma uniforme en cada un dos pobos identificados como iberos, senón a suma das culturas individuais que a miúdo presentan trazos similares, pero que se diferencian claramente noutros e que ás veces comparten con pobos non identificados como iberos.

Referencias históricas A primeira referencia que se ten dos iberos é a través dos historiadores e xeógrafos gregos. Curiosamente, os gregos tamén chamaban iberos a un pobo da actual Xeorxia, coñecido como Iberia caucásica. É unha cuestión aberta se hai algunha relación ou é simple coincidencia de nomes, pero baseándose nisto intentouse emparentar o ibero (do que queda pouco máis que inscricións funerarias e moedas) coas linguas caucásicas. Independentemente, tamén hai intentos de emparentar o éuscaro con algunhas destas linguas.

Ao principio, os gregos utilizaron a palabra ibero para designar o litoral mediterráneo occidental, e posteriormente, para designar a todos os pobos da Península que non eran celtas. Tamén chamaban Iberia ao conxunto de pobos da Península.

As primeiras descricións da costa andaluza mediterránea son de Apiano, aínda que fala de pobos e cidades que xa desapareceran na súa época. Tamén describe a parte máis occidental de Andalucía. Estrabón fai unha descrición desta zona baseándose en autores anteriores, e refírese ás cidades da Turdetania, como descendentes da cultura de Tartessos. En xeral, autores como Plinio e outros historiadores latinos limítanse a falar de pasada sobre estes pobos como antecedentes da Hispania romana.

Para estudar aos iberos, recorreuse, ademais de ás fontes literarias, ás fontes epigráficas, numismáticas, e arqueolóxicas.

Orixe dos iberos Cientificamente falando, non se sabe a orixe dos iberos, aínda que hai varias teorías que intentan establecelo, pero ningunha está corroborada; estas son as teorías:

Orixe africana Esta teoría expón que os iberos proceden de tribos bérberes que se estableceron e foron estendéndose por toda a península e o sur de Francia. Esta teoría baséase en que todo ser humano procede de África, xa que os restos máis antigos do home proceden deste continente e que a lingua ibérica ten algún parecido coas linguas dos tribos bérberes. Esta teoría está practicamente desbotada, pola falta de probas sobre tal migración. Ademais, estudos xenéticos recentes mostran a gran distancia xenética que separa a pobos norteafricanos dos pobos peninsulares, ao tempo que mostran un estreito parentesco entre os distintos pobos europeos.

Orixe autóctona

Trátase dunha teoría completamente oposta ao anterior, baseada en que os iberos se expandiron ata chegar ao continente africano e así explicaríase a relación entre a lingua ibera e a bérber. O máis probábel é que os iberos levasen moitísimo tempo habitando a península, illados ao norte polos Pireneos e ao sur polo mar. Os escasos achados arqueolóxicos mostran unha evolución propia, tanto cultural como étnica, favorecida polo illamento xeográfico. Esta teoría é a que cada vez goza de máis credibilidade segundo se investiga e se sabe máis acerca dos iberos.

Lingua e escritura

miniatura|As escrituras ibéricas no contexto das Escrituras paleohispánicas miniatura|Reprodución do chumbo de Ullastret, finais do século IV a.C.. A lingua ibera é unha lingua paleohispánica que está documentada por escrito, fundamentalmente, en escritura ibérica nororiental (ou levantino) e ocasionalmente en escritura ibérica suroriental (ou meridional) e en alfabeto greco-ibérico. As inscricións máis antigas desta lingua dátanse a finais do século V a.C. e as máis modernas a finais do século I a.C., ou principios do século I.

A lingua ibera falábase na ampla franxa costeira que se estende a partir do sur do Languedoc-Rosellón ata Alacant, e penetraba para o interior polo val do Ebro, o val do río Xúcar, o val do Segura e o alto val do Guadalquivir ata o río Guadiana como límite noroeste. As inscricións en lingua ibera aparecen sobre materiais moi variados: moedas de prata e bronce, láminas de chumbo, cerámicas áticas, cerámicas de verniz negro A e B, cerámicas pintadas, dolios, ánforas, fusaiolas, estelas, placas de pedra, mosaicos etc.Ripollès Alegre, Pere Pau. The Iberian Coinages, 6th-1st century BC. Separata de The Numismatic Chronicle. The Royal Numismatic Society. Londres, 2017. [Texto en liña] É, con diferenza, a lingua paleohispánica con máis documentos escritos atopados, uns dous milleiros de inscricións, que representan o 95% do total.

Os textos en lingua ibera pódense ler razoabelmente ben, pero na súa maior parte son incomprensíbeis, posto que é unha lingua sen referencias doutras similares coñecidas e utilizábeis para a tradución de textos. A teoría tradicional que identifica a lingua ibera coa lingua vasca (vascoiberismo na súa formulación máis extrema) non goza de credibilidade nos círculos especializados, aínda que practicamente todos os estudosos da lingua ibera recoñecen certas similitudes entre ambas linguas, ben directamente, ou a través da lingua aquitana. Para algúns investigadores, estas afinidades son suficientes como para defender que se trata de linguas emparentadas, pero outros consideran que estas similitudes poderían ser debidas a préstamos ou a fenómenos de área lingüística que se dan entre linguas non necesariamente emparentadas, pero que conviven nun mesmo territorio durante un longo período.

Orixe e extensión dos protoiberos

A orixe destas poboacións ibéricas atribuíuse durante moito tempo a unha migración a partir do norte de África, pero esta idea é moi discutida. Mesmo deféndese unha tese diametralmente oposta, a colonización a partir da península do norte de África, creando unha cultura ibero-mauritana, talvez a capsiense.

Os supostos límites máximos da expansión ibera chegarían a partir do mediodía francés ata o Algarve portugués e o norte da costa africana.

Porén, con posterioridade, os pobos celtiberos exerceron influencia sobre outros pobos do interior da península. Esta influencia apréciase na chegada do torno de oleiro a moitas zonas da meseta norte da península, sobre todo aos pobos limítrofes do val do Ebro, e mesmo a algúns máis afastados como arévacos, pelendóns ou vacceos.

Os iberos serían, en definitiva, os diferentes pobos que evolucionan desde diferentes culturas precedentes cara a unha serie de estruturas proto-estatais, véndose axudados na devandita evolución pola influencia de fenicios, primeiro, e logo de gregos e púnicos, que traerán consigo elementos de luxo que axudarán, como bens de prestixio, á diferenciación interna dos diversos grupos sociais.

Achega do substrato local á cultura ibera miniatura|Guerreiro de Mogente miniatura|Peveteiro contestano A orixe do substrato cultural local que exerceu influencia nos iberos remóntase, cando menos, ao primeiro neolítico mediterráneo: a cultura agro-mariñeira da Cerámica Impreso-Cardial, que se estendeu a partir do mar Adriático cara occidente, influíndo intensamente nos aborixes paleolíticos e asimilando todas as rexións costeiras do Mediterráneo occidental no V milenio antes da nosa era.

Sobre o -2600 desenvólvese en Andalucía oriental a civilización calcolítica, que se aprecia nos xacementos de Los Millares (Almería) e Marroquíes Bajo (Xaén), estreitamente relacionados coa cultura portuguesa de Vila Nova e quizais (non probado) con algunha cultura do Mediterráneo oriental (Chipre).

Sobre -1800, esta cultura se ve substituída pola de El Argar (bronce), que se desenvolve independentemente e parece estar moi influída na súa fase B (desde -1500) polas culturas exeas contemporáneas (enterramentos en "pithoi").

Sobre -1300, coincidindo coa invasión do noroeste peninsular polos celtas, El Argar, que ben puido ter sido un estado centralizado, dá paso a unha cultura "post-argárica", de vilas fortificadas independentes, no seu mesmo ámbito. Trala fundación de Marsella polos focenses (sobre -600), os iberos reconquistan o nordeste aos celtas, permitindo a creación de novos establecementos gregos ao sur dos Pireneos.

Ás comunidades establecidas ao cabo da idade de bronce considéranse substrato indíxena ao falar da cultura ibera. Basicamente hai catro focos: El Argar, a cultura do Bronce Manchego, a do Bronce Valenciano e os Campos de Urnas do Nordeste.

Achegas externas á cultura ibera

Tartessos

A primeira agricultura de Andalucía atópase illada, descoñecéndose de onde puido chegar. Parece ser, en calquera caso, anterior en ata mil anos á chegada da cerámica Impreso-Cardial.

Posteriormente, no entanto, Andalucía occidental deixou un rexistro arqueolóxico moi feble e continuísta, percibíndose a miúdo influxos de Portugal e Estremadura. Sobre -1800 aparecen no sur de Portugal e nalgunhas localizacións de Andalucía e Estremadura unha serie de grupos difusos que, por coñecer o bronce pero por nada máis, poden vincularse hipoteticamente con El Argar. Quizais poida existir unha relación coa expansión dos chamados Pobos do Mar. Tamén existe a teoría de que poidan ser grupos indoeuropeos. Os historiadores non acaban de poñerse de acordo no que fai aos antecedentes de Tartessos.

Pero realmente non pode falarse dunha cultura tartesa ata a fundación de Sexi (actual Almuñécar), Toscanos (en Málaga) e Gadir polos fenicios. Os prehistoriadores refírense a ela comunmente co apelativo de "orientalizante", subliñando a crecente influencia púnica presente nela. Crese que os turdetanos, un dos pobos iberos, son os seus descendentes culturais e ocuparon o seu terreo.

Fenicios e cartaxineses

A antiga Iberia foi obxecto das ambicións coloniais dos fenicios primeiro, que sobre o século -IX fundaron a súa primeira colonia ultramarina no outro extremo do Mediterráneo, Gadir, buscando con certeza as exuberantes e míticas riquezas minerais da península e outros territorios atlánticos. Tamén fundaron toda unha serie de colonias polas costas andaluzas, como Toscanos (Torre del Mar), Malaka (Málaga) ou Abdera (Adra), en Almería. Hai constancia das súas explotacións na península sobre todo de metais (ouro, prata e estaño), na zona de Río Tinto, e noutras minas da provincia de Huelva. Todas estas explotacións trouxeron moita riqueza, non só para os fenicios, tamén para as clases altas dos habitantes da zona, comprobábel por se ter atopado varios tesouros nalgunhas necrópoles da época.