miniatura|250px|Núcleo dun reactor nuclear de fisión de investigación TRIGA miniatura|250px|Central nuclear de Ikata, con tres reactores de auga a presión (PWR). A refrixeración realízase mediante un intercambio de auga co océano miniatura|250px|Central nuclear de Lemoiz (España) cuxa posta en marcha foi abandonada pola moratoria nuclear. Chámase enerxía nuclear ou enerxía atómica a aquela enerxía que se obtén ao aproveitarse as reaccións nucleares espontáneas ou provocadas polo ser humano. Con todo, este termo engloba outro significado, o aproveitamento de devandita enerxía para outros fins, tales como a obtención de enerxía eléctrica, enerxía térmica e enerxía mecánica a partir de reaccións atómicas, e a súa aplicación, ben sexa con fins pacíficos ou bélicos.En inglés estes significados están claramente diferenciados polos termos "nuclear power" e "nuclear energy", respectivamente. Así, é común referirse á enerxía nuclear non só como o resultado dunha reacción senón como un concepto máis amplo que inclúe os coñecementos e técnicas que permiten a utilización desta enerxía por parte do ser humano.

Estas reaccións danse nalgúns isótopos de certos elementos químicos, sendo o máis coñecido deste tipo de enerxía a fisión do uranio-235 (235U), coa que funcionan os reactores nucleares. Con todo, para producir este tipo de enerxía aproveitando reaccións nucleares poden ser empregados moitos outros isótopos de varios elementos químicos, como o torio, o plutonio, o estroncio ou o polonio.

Os dous sistemas cos que pode obterse enerxía nuclear de forma masiva son a fisión nuclear e a fusión nuclear. A enerxía nuclear pode transformarse de forma descontrolada, dando lugar ao armamento nuclear; ou controlada en reactores nucleares nos que se produce enerxía eléctrica, enerxía mecánica ou enerxía térmica. Tanto os materiais empregados como o deseño das instalacións son completamente diferentes en cada caso.

Outra técnica, empregada principalmente en pilas de enorme duración para sistemas que requiren pouco consumo eléctrico, é a utilización de xeradores termoeléctricos de radioisótopos (GTR, ou RTG en inglés), nos que se aproveitan os distintos xeitos de desintegración para xerar electricidade en sistemas de termopares a partir da calor transferida por unha fonte radioactiva.

A enerxía desprendida neses procesos nucleares adoita aparecer en forma de partículas subatómicas en movemento. Esas partículas, ao frearse na materia que as rodea, producen enerxía térmica. Esta enerxía térmica transfórmase en enerxía mecánica utilizando motores de combustión externa, como as turbinas de vapor. Devandita enerxía mecánica pode ser empregada no transporte, por exemplo nos buques nucleares; ou para a xeración de enerxía eléctrica en centrais nucleares.

A principal característica deste tipo de enerxía é a alta calidade da enerxía que pode producirse por unidade de masa de material utilizado en comparación con calquera outro tipo de enerxía coñecida polo ser humano, pero sorprende a pouca eficiencia do proceso, xa que se desaproveita entre un 86% e 92% da enerxía que se libera.

Nas reaccións nucleares adóitase liberar unha grandísima cantidade de enerxía debido en parte á masa de partículas involucradas neste proceso, transfórmase directamente en enerxía. O anterior adóitase explicar baseándose na relación masa-enerxía proposta polo físico Albert Einstein.

Historia As reaccións nucleares miniatura|Henri Becquerel descubridor da radioactividade. En 1896 Henri Becquerel descubriu que algúns elementos químicos emitían radiacións. Tanto el como Marie Curie e outros estudaron as súas propiedades, descubrindo que estas radiacións eran diferentes dos xa coñecidos Raios X e que posuían propiedades distintas, denominando aos tres tipos que conseguiron descubrir alfa, beta e gamma.

Pronto se viu que todas elas proviñan do núcleo atómico que describira Rutherford en 1911.

Co descubrimento do neutrino, partícula descrita teoricamente en 1930 por Pauli pero non detectada ata 1956 por Clyde Cowan e os seus colaboradores, púidose explicar a radiación beta.

En 1932 James Chadwick descubriu a existencia do neutrón que Wolfgang Pauli predixera en 1930, e inmediatamente despois Enrico Fermi descubriu que certas radiacións emitidas en fenómenos non moi comúns de desintegración eran en realidade estes neutróns.

Durante os anos 1930, Enrico Fermi e os seus colaboradores bombardearon con neutróns máis de 60 elementos, entre eles o 235U, producindo as primeiras fisións nucleares artificiais. En 1938, en Alemaña, Lise Meitner, Otto Hahn e Fritz Strassmann verificaron os experimentos de Fermi e en 1939 demostraron que parte dos produtos que aparecían ao levar a cabo estes experimentos con uranio eran núcleos de bario. Moi pronto chegaron á conclusión de que eran resultado da división dos núcleos do uranio. Levouse a cabo o descubrimento da fisión.

En Francia, Joliot Curie descubriu que ademais do bario, emitíanse neutróns secundarios nesa reacción, facendo factible a reacción en cadea.

Tamén en 1932 Mark Oliphant teorizou sobre a fusión de núcleos lixeiros (de hidróxeno), describindo pouco despois Hans Bethe o funcionamento das estrelas baseándose neste mecanismo.

A fisión nuclear

miniatura|esquerda|De esquerda a dereita.: Robert Oppenheimer, Enrico Fermi e Ernest Lawrence.

En física nuclear, a fisión é unha reacción nuclear, o que significa que ten lugar no núcleo atómico. A fisión ocorre cando un núcleo pesado se divide en dous ou máis núcleos pequenos, ademais dalgúns subprodutos como neutróns libres, fotóns (xeralmente raios gamma) e outros fragmentos do núcleo como partículas alfa (núcleos de helio) e beta (electróns e positróns de alta enerxía).

Durante a segunda guerra mundial, o Departamento de Desenvolvemento de Armamento da Alemaña Nazi desenvolveu un proxecto de enerxía nuclear (Proxecto Uranio) con vistas á produción dun artefacto explosivo nuclear. Albert Einstein, en 1939, asinou unha carta ao presidente Franklin Delano Roosevelt dos Estados Unidos, escrita por Leó Szilárd, na que se previña sobre este feito.

O 2 de decembro de 1942, como parte do proxecto Manhattan dirixido por Robert Oppenheimer, construíuse o primeiro reactor do mundo feito polo ser humano (existiu un reactor natural en Oklo, Gabón, na África Occidental): o Chicago Pile-1 (CP-1).

Como parte do mesmo programa militar, construíuse un reactor moito maior en Hanford, destinado á produción de plutonio, e ao mesmo tempo, un proxecto de enriquecemento de uranio en cascada. O 16 de xullo de 1945 foi probada a primeira bomba nuclear (nome en clave Trinity) no deserto de Alamogordo. Nesta proba levouse a cabo unha explosión equivalente a 19.000.000 de kg de TNT (19 quilotóns), unha potencia xamais observada anteriormente en ningún outro explosivo. Ambos proxectos desenvolvidos finalizaron coa construción de dúas bombas, unha de uranio enriquecido e unha de plutonio (Little Boy e Fat Man) que foron lanzadas sobre as cidades xaponesas de Hiroshima (6 de agosto de 1945) e Nagasaki (9 de agosto de 1945) respectivamente. O 15 de agosto de 1945 acabou a segunda guerra mundial no Pacífico coa rendición do Xapón. Pola súa banda o programa de armamento nuclear alemán (liderado este por Werner Heisenberg), non alcanzou a súa meta antes da rendición de Alemaña o 8 de maio de 1945.

Posteriormente leváronse a cabo programas nucleares na Unión Soviética (primeira proba dunha bomba de fisión o 29 de agosto de 1949), Francia e Gran Bretaña, comezando a carreira armamentística en ambos os bloques creados trala guerra, alcanzando límites de potencia destrutiva nunca antes sospeitada polo ser humano (cada bando podía derrotar e destruír varias veces a todos os seus inimigos).

Xa na década de 1940, o almirante Hyman Rickover propuxo a construción de reactores de fisión non encamiñados esta vez á fabricación de material para bombas, senón que á xeración de electricidade. Pensouse, acertadamente, que estes reactores poderían constituír un gran substituto do diésel nos submarinos. Construíuse o primeiro reactor de proba en 1953, botando o primeiro submarino nuclear (o USS Nautilus (SSN-571)) o 17 de xaneiro de 1955 ás 11:00. O Departamento de Defensa estadounidense propuxo o deseño e construción dun reactor nuclear utilizable para a xeración eléctrica e propulsión nos submarinos a dúas empresas distintas norteamericanas: General Electric e Westinghouse. Estas empresas desenvolveron os reactores de auga lixeira tipo BWR e PWR respectivamente.

Estes reactores utilizáronse para a propulsión de buques, tanto de uso militar (submarinos, cruceiros, portaavións...) como civil (quebraxeos e cargueiros), onde presentan potencia, redución do tamaño dos motores, redución no almacenamento de combustible e autonomía, non mellorados por ningunha outra técnica existente.

Os mesmos deseños de reactores de fisión trasladáronse a deseños comerciais para a xeración de electricidade. Os únicos cambios producidos no deseño co transcurso do tempo foron un aumento das medidas de seguridade, unha maior eficiencia termodinámica, un aumento de potencia e o uso das novas tecnoloxías que foron aparecendo.

Entre 1950 e 1960 Canadá desenvolveu un novo tipo, baseado no PWR, que utilizaba auga pesada como moderador e uranio natural como combustible, en lugar do uranio enriquecido utilizado polos deseños de auga lixeira. Outros deseños de reactores para o seu uso comercial utilizaron carbono (Magnox, AGR, RBMK ou PBR entre outros) ou sales fundidos (litio ou berilio entre outros) como moderador. Este último tipo de reactor foi parte do deseño do primeiro avión bombardeiro (1954) con propulsión nuclear (o US Aircraft Reactor Experiment ou ARE). Este deseño abandonouse tralo desenvolvemento dos mísiles balísticos intercontinentais (ICBM).

Outros países (Francia, Italia, entre outros) desenvolveron os seus propios deseños de reactores nucleares para a xeración eléctrica comercial.

En 1946 construíuse o primeiro reactor de neutróns rápidos (Clementine) nos Álamos, con plutonio como combustible e mercurio como refrixerante. En 1951 construíuse o EBR-I, o primeiro reactor rápido co que se conseguiu xerar electricidade. En 1996, o Superfénix ou SPX, foi o reactor rápido de maior potencia construído ata o momento (1200 MWe). Neste tipo de reactores pódense utilizar como combustible os radioisótopos do plutonio, o torio e o uranio que non son fisibles con neutróns térmicos (lentos).

Na década dos 50 Ernest Lawrence propuxo a posibilidade de utilizar reactores nucleares con xeometrías inferiores á criticidade (reactores subcríticos cuxo combustible podería ser o torio), nos que a reacción sería soportada por unha achega externa de neutróns. En 1993 Carlo Rubbia propón utilizar unha instalación de espalación na que un acelerador de protóns producise os neutróns necesarios para manter a instalación. A este tipo de sistemas coñéceselles como Sistemas asistidos por aceleradores (en inglés Accelerator driven systems, ADS as súas siglas en inglés), e prevese que a primeira planta deste tipo (MYRRHA) comece o seu funcionamento entre o 2016 e o 2018 no centro de Mol (Bélxica).

Vantaxes

A enerxía nuclear de fisión ten como principal vantaxe que non utiliza combustibles fósiles, polo que non emite gases de efecto invernadoiro. Isto é importante debido ao protocolo de Kyoto, que obriga a pagar unha taxa por cada tonelada de CO2 emitido. Ademais, xera gran cantidade de enerxía consumindo moi pouco combustible e as reservas de combustible nuclear son suficientes para abastecer a todo o planeta durante máis de 100 anos.

Desventaxes