O Imperio Bizantino ou Imperio Romano de Oriente foi a continuación do Imperio Romano durante o final da Idade Antiga e a Idade Media, centrado en Constantinopla ou Bizancio (actual Istanbul). A metade oriental do imperio sobreviviu ás condicións que provocaron a caída de Occidente no século V, e continuou existindo ata a caída de Constantinopla ao Imperio Otomán en 1453. Durante a maior parte da súa existencia, o imperio foi a maior forza económica, cultural e militar no mundo mediterráneo. O termo "imperio bizantino" só foi acuñado despois da desaparición do imperio; os seus cidadáns referíanse á organización política como "imperio romano" e a si mesmos como "romanos". Debido ao traslado da sede imperial de Roma a Bizancio, á adopción do cristianismo estatal e ao predominio do grego en lugar do latín, algúns historiadores modernos seguen facendo unha distinción entre o Imperio Romano anterior e o Imperio Bizantino posterior, inda que tamén os hai que se negan a esta nomenclatura.
Durante o período anterior á Pax Romana, as partes occidentais do imperio foron cada vez máis latinizadas, mentres que as partes orientais conservaron en gran parte a súa cultura helenística preexistente. Isto creou unha dicotomía entre o leste grego e o occidente latino . Estas esferas culturais continuaron diverxendo despois de que Constantino I (r. 324 - 337) trasladase a capital a Constantinopla e legalizase o cristianismo. Baixo Teodosio I (r. 379 - 395), o cristianismo converteuse na relixión estatal, e outras prácticas relixiosas foron proscritas. O grego substituíu gradualmente o latín para o seu uso oficial a medida que o latín quedou en desuso.
O imperio experimentou varios ciclos de decadencia e recuperación ao longo da súa historia, alcanzando a súa maior extensión tras a caída de occidente durante o reinado de Xustiniano I (r. 527 - 565), quen reconquistou brevemente gran parte de Italia e a costa occidental do Mediterráneo. A aparición da peste e unha guerra devastadora con Persia esgotaron os recursos do imperio; as primeiras conquistas musulmás que seguiron supuxeron a perda das provincias máis ricas do imperio - Exipto e Siria - ao califato rashidun. En 698, África perdeuse en mans do califato omeia, pero o imperio posteriormente estabilizouse baixo a dinastía isauria. O imperio foi capaz de expandirse unha vez máis baixo a dinastía macedonia, experimentando un renacemento de dous séculos. Isto chegou ao seu fin en 1071, coa derrota dos turcos selxúcidas na batalla de Manzikert. Despois, períodos de guerra civil e incursións selxúcidas provocaron a perda da maior parte de Asia Menor. O imperio recuperouse durante a restauración de Comneno, e Constantinopla seguiría sendo a cidade máis grande e rica de Europa ata o século XIII.
O imperio foi en gran parte desmantelado en 1204, tras o Cerco de Constantinopla polos exércitos latinos ao final da Cuarta Cruzada; os seus antigos territorios dividíronse entón en estados gregos e reinos latinos en competencia. A pesar da eventual recuperación de Constantinopla en 1261, o imperio reconstituído só exercería o poder rexional durante os seus dous últimos séculos de existencia. Os seus territorios restantes foron progresivamente anexionados polos otománs en guerras libradas ao longo dos séculos XIV e XV. A caída de Constantinopla aos otománs en 1453 levou ao fin definitivo do imperio. Moitos refuxiados que fuxiran da cidade tras a súa captura instaláronse en Italia e en toda Europa, contribuíndo a acender o Renacemento. A caída de Constantinopla utilízase ás veces para marcar a liña divisoria entre a Idade Media eo inicio da Idade Moderna.
Nome "Imperio Bizantino" é unha expresión moderna que resultaría estraña aos seus contemporáneos. O nome orixinal do Imperio en grego era Romania (Ρωμανία) ou Basileía Romaíon (Βασιλεία Ρωμαίων), tradución directa do nome en latín do Imperio Romano, .
A expresión "Imperio Bizantino" (de Bizancio, antigo nome de Constantinopla) é unha creación do historiador alemán Hieronymus Wolf, quen en 1557 -un século despois da caída de Constantinopla- a utilizou na súa obra Corpus Historiae Byzantinae para designar este período da historia en contraposición coas culturas grega e romana da Antigüidade clásica. O termo non se fixo de uso frecuente ata o século XVII, cando foi popularizado por autores franceses, como Montesquieu.
O éxito do termo pode gardar certa relación co histórico rexeitamento de occidente a ver no Imperio Bizantino ao herdeiro lexítimo de Roma, polo menos desde que, no século IX, Carlomagno e os seus sucesores esgrimiron o documento apócrifo coñecido como "Doazón de Constantino" para se proclamaren, coa conivencia do Papado, emperadores romanos. Desde esta época, o título Imperator Romanorum (emperador dos romanos) quedou reservado aos soberanos do Sacro Imperio Romano Xermánico, mentres que o emperador de Constantinopla era chamado Imperator Graecorum (emperador dos gregos), e os seus dominios, Imperium Graecorum, Graecia, Terra Graecorum ou mesmo Imperium Constantinopolitanus.
A palabra "bizantino" adquiriu despois un sentido pexorativo, como sinónimo de "decadente", debido á obra de historiadores como Edward Gibbon, William Lecky ou o propio Arnold J. Toynbee, quen, comparando a civilización bizantina coa Antigüidade clásica, viron a historia do Imperio Bizantino como un prolongado período de decadencia. Influíu seguramente tamén nesta apreciación o punto de vista dos cruzados dos reinos de Europa occidental que visitaron o imperio desde final do século XI.
En galego utilízase a expresión «discusión bizantina» para referir a unha disputa sobre cuestións carentes de verdadeira importancia, seguramente baseada nas interminábeis controversias teolóxicas sostidas polos intelectuais bizantinos.
Historia
Orixe
Para asegurar o control do Imperio Romano e facer máis eficiente a súa administración, Diocleciano, no final do século III, instituíu o réxime de goberno coñecido como tetrarquía, dividindo o imperio en dúas metades, gobernadas por dous emperadores augustos, cada un dos cales levaba asociado un césar, un "vice-emperador" e futuro herdeiro. Trala abdicación de Diocleciano o sistema perdeu a súa vixencia e abriuse un período de guerras civís que non concluíu ata 324, cando Constantino I o Grande unificou ambas partes do Imperio.
Constantino reconstruíu a cidade de Bizancio como nova capital en 330. Chamouna "Nova Roma" pero coñeceuse popularmente como Constantinopla. A nova administración tivo o seu centro na cidade, gozaba dunha envexábel situación estratéxica e estaba situada no nó das máis importantes rutas comerciais do Mediterráneo oriental.
Constantino foi tamén o primeiro emperador en adoptar o cristianismo, relixión que foi incrementando a súa influencia ao longo do século IV e terminou por ser proclamada polo emperador Teodosio I, no final de dita centuria, relixión oficial do Imperio. Á morte do emperador Teodosio, en 395, o Imperio dividiuse definitivamente: Honorio, o seu fillo máis vello, herdou a metade occidental, con capital en Roma, mentres que ao seu outro fillo, Arcadio, lle correspondeu a oriental, con capital en Constantinopla. Para a maioría dos autores, é a partir deste momento cando comeza propiamente a historia do Imperio Bizantino. Mentres que a historia do Imperio Romano de Occidente concluíu en 476, cando foi deposto o xove Rómulo Augústulo polo xermano Odoacro, a historia do Imperio Bizantino prolongarase durante aínda case un milenio.
Historia temperá
En tanto que o Imperio de Occidente se afundiu de forma definitiva, os sucesores de Teodosio foron capaces de conxurar as sucesivas invasións de pobos bárbaros que ameazaron o Imperio de Oriente. Os visigodos foron desviados cara a Occidente polo emperador Arcadio (395-408). O seu sucesor, Teodosio II (408-450) reforzou as murallas de Constantinopla, facendo dela unha cidade inexpugnábel (de feito, non sería conquistada por tropas estranxeiras ata 1204), e logrou evitar a invasión dos hunos mediante o pago de tributos ata que se disgregaron e deixaron de representar un perigo trala morte de Atila, en 453. Pola súa banda, Zenón (474-491) evitou a invasión do ostrogodo Teodorico, dirixíndoo cara a Italia.
A unidade relixiosa foi ameazada polas herexías que proliferaron na metade oriental do Imperio, e que puxeron de relevo a división en materia doutrinal entre as catro principais sedes orientais: Constantinopla, Antioquía, Xerusalén e Alexandría. Xa en 325, o Concilio de Nicea condenara o arianismo que negaba a divindade de Cristo. En 431, o Concilio de Éfeso declarou herético o nestorianismo. A crise máis duradeira, con todo, foi a causada pola herexía monofisita que afirmaba que Cristo só tiña unha natureza, a divina. Aínda que foi tamén condenada polo Concilio de Calcedonia, en 451, gañara numerosos adeptos, sobre todo en Exipto e Siria, e todos os emperadores fracasaron nos seus intentos de restabelecer a unidade relixiosa. Neste período iníciase tamén a estreita asociación entre a Igrexa e o Imperio: León I (457-474) foi o primeiro emperador coroado polo patriarca de Constantinopla.
No final do século V, durante o reinado do emperador Anastasio I, o perigo que supoñían as invasións xermánicas parece definitivamente conxurado. Os pobos xermánicos, xa asentados no desaparecido Imperio de Occidente, están demasiado ocupados consolidando as súas respectivas monarquías como para interesárense por Bizancio.
Época de Xustiniano
miniatura|300px|dereita|Mapa do Imperio Bizantino en 550. As conquistas de Xustiniano aparecen en verde
Durante o reinado de Xustiniano (527-565), o Imperio chegou ao apoxeo do seu poder. O emperador propúxose restaurar as fronteiras do antigo Imperio Romano, para o que emprendeu unha serie de guerras de conquista en Occidente:
Entre 533 e 534 un exército ao mando do xeneral Belisario conquistou o reino dos vándalos, na antiga provincia romana de África. O territorio, unha vez pacificado, foi gobernado por un funcionario denominado magister militum. Entre 535 e 536, Belisario arrebatou aos ostrogodos Sicilia e o sur de Italia, chegando ata Roma. Tras unha breve recuperación dos ostrogodos (541-551), un novo exército bizantino, comandado esta vez por Narsés, anexionou de novo Italia ao Imperio. En 552 os bizantinos interviñeron en disputas internas da Hispania visigoda e anexionaron ao Imperio extensos territorios do sur da Península Ibérica, chamándoa Provincia de Spania. A presenza bizantina en Hispania prolongouse ata o ano 620.
Na fronteira oriental, Belisario detivo as ansias expansionistas do persa Cosroes I (531-579), ao que derrotou na batalla de Daras.
miniatura|290px|esquerda|Xustiniano nos mosaicos da igrexa de San Vital de Rávena As campañas de Xustiniano en Occidente deixaron exhausta a facenda imperial e precipitaron ao imperio nunha situación de crise, que chegaría ao seu punto culminante a comezos do século VII.
A época de Xustiniano non só destaca polos seus éxitos militares. Baixo o seu reinado, Bizancio viviu unha época de esplendor cultural, malia a clausura da Universidade de Atenas, destacando, entre outras moitas, as figuras dos poetas Nono de Panópolis e Paulo Silenciario, o historiador Procopio, e o filósofo Xoán Filópono. Entre 528 e 533, unha comisión nomeada polo emperador codificou o Dereito romano no Corpus Iuris Civilis, permitindo así a transmisión á posteridade dun dos máis importantes legados do mundo antigo. O esplendor da época de Xustiniano atopa o seu mellor exemplo nunha das obras arquitectónicas máis afamadas da historia da Arte, a igrexa de Santa Sofía, construída durante o seu reinado polos arquitectos Antemio de Tralles e Isidoro de Mileto.
Repregamento de Bizancio