O Imperio Español, tamén coñecido como monarquía española, foi un imperio colonial que existiu durante a Idade Moderna. Composto polo conxunto de territorios de España -ou das dinastías reinantes en España- en África, Asia, América, Europa e Oceanía ao longo da historia. Tras o descubrimento de América en 1492, España colonizou grandes extensións de territorio en América, desde o actual suroeste dos Estados Unidos, México, e o Caribe, ata Centroamérica e a maior parte de Suramérica. Estes territorios agrupáronse inicialmente en dous vicerreinados, o da Nova España e o do Perú. Co descubrimento e asentamento de varios arquipélagos do Pacífico a finais do século XVI, incorporáronse ao imperio as Indias Orientais Españolas formadas por Filipinas, Guam e as Illas Marianas, así como as Carolinas e Palau baixo a xurisdición da Nova España.
Alcanzou os 20 millóns de quilómetros cadrados a finais do século XVIII, aínda que a súa máxima expansión produciuse entre os anos 1580 e 1640, durante os reinados de Filipe II, III e IV. Durante os séculos XVI e XVII creou unha estrutura propia, aínda así non se chamou imperio colonial ata o ano 1768,En 1768 o informe de Croix fala de "uniformar o goberno destas grandes colonias coa da súa metrópole", sendo o primeiro documento coñecido que redefine os reinos de "Indias" como "colonias". sendo no século XIX cando adquire estrutura puramente colonial.
Non existe unha postura unánime entre os historiadores sobre os territorios concretos de España porque, en ocasións, resulta difícil delimitar se determinado lugar era parte de España ou formaba parte das posesións do rei de España, ou se o territorio era unha posesión efectiva ou xurídica, en épocas que abarcan séculos, incorporados de forma distinta, herdados ou conquistados, e nas que non estaban igualmente definidas a diferenza entre as posesións do rei e as da nación, como tampouco o estaba a facenda ou a herdanza nin o dereito internacional. Así, tradicionalmente considéranse os Países Baixos como parte do mesmoJosé N. Alcalá-Zamora. Felipe IV: El hombre y el reinado. Real Academia de la Historia - Centro de Estudios Europa Hispánica, Madrid, 2005, ISBN 84-95983-67-2 páxina 137 y ss.John Huxtable Elliott. España en Europa: Estudios de historia comparada. Universidad de València Servicio de Publicaciones, 2002, ISBN 84-370-5493-1 páxina 70 (tese maioritaria en España e os Países Baixos entre outros); pero existen autores como Henry Kamen que proclaman que eses territorios nunca se integraron no Imperio Español, senón nas posesións persoais dos Austrias.Henry Kamen, La aventura de la Historia, nº 76, febreiro de 2005, Arlanza Edicións, S.A., Madrid. Malia todo, o que a Monarquía Hispánica fora unha monarquía autoritaria, case absolutista, fai que a tese máis lóxica sexa a de que todas as posesións do rei eran posesións da nación. De feito non se pode falar dunha separación do escudo nacional e o escudo real ata ben entrado o século , o cal pon de manifesto que o rei de España era practicamente o mesmo que o estado, atendendo ás delimitacións do réxime polisinodial polo que se rexía o Imperio Español.
O Imperio Español foi o primeiro imperio global, porque por primeira vez un imperio abranguía posesións en todos os continentes, as cales, a diferenza do que ocorría no Imperio Romano ou no Carolinxio, non se comunicaban por terra unhas coas outras.
Os españois comezaran as súas exploracións polo occidente, co descubrimento das Indias Occidentais por Cristovo Colón, en 1492 e iniciaran inmediatamente a colonización forzada do continente americano. A mediados do século , España controlaba case toda a zona costeira das Américas, desde Alasca á Patagonia, no occidente, e desde o actual estado estadounidense de Xeorxia, toda a América Central e o Caribe ata a Arxentina, con excepción do Brasil, que Portugal conseguira manter grazas á mediación do Papa (ver Tratado de Tordesillas).
Consideracións xerais miniatura|425px|Mapa anacrónico que mostra as áreas que pertenceron ao Imperio Español nalgún momento durante un período de 400 anos. Para máis detalle, véxase o mapa. Durante os séculos XVI e XVII, España chegou a ser a primeira potencia mundial, en competencia directa primeiramente con Portugal e, posteriormente, con Francia, Inglaterra e o Imperio Otomán. Castela, xunto con Portugal estaba na vangarda da exploración europea e da apertura de rutas de comercio a través dos océanos (no Atlántico entre España e as Indias, e no Pacífico entre Asia oriental e México, vía Filipinas).
Os conquistadores españois descubriron e dominaron vastos territorios pertencentes a diferentes culturas en América e outros territorios de Asia, África e Oceanía. España, especialmente o Reino de Castela, expandiuse, colonizando eses territorios e construíndo con iso o maior imperio económico do mundo de entón. Entre a incorporación do Imperio Portugués en 1580 (perdido en 1640) e a perda das colonias americanas no século XIX, foi un dos imperios máis grandes por territorio, a pesar de sufrir bancarrotas e derrotas militares a partir da segunda metade do século XVII.
A política matrimonial dos reis permitiu a unión das coroas de Castela coa de Aragón primeiro, e co Ducado de Borgoña, temporalmente, e coa casa dos Austria despois. Con esta política foron adquiridos numerosos territorios en Europa, onde se converteu nunha das principais potencias.
España dominaba os océanos grazas á súa experimentada Armada; os seus soldados eran os mellor adestrados e a súa infantaría a máis temida. O Imperio Español tivo a súa Idade de Ouro entre o século XVI e a primeira metade do século XVII, tanto militar como culturalmente. miniatura|esquerda|A Coroa de Aragón no seu máximo esplendor. Este vasto e disperso imperio estivo en constante disputa con potencias rivais por causas territoriais, comerciais ou relixiosas. No Mediterráneo co Imperio Otomán; en Europa, con Francia, que lle disputaba a primacía; en América, inicialmente con Portugal e moito máis tarde con Inglaterra, e unha vez que os holandeses lograron a súa independencia, tamén contra estes noutros mares.
As loitas constantes con potencias emerxentes de Europa, a miúdo simultaneamente, durante longos períodos e baseadas tanto en diferenzas políticas como relixiosas, coa perda paulatina de territorios, dificilmente defendibles pola súa dispersión, contribuíron ao lento declive do poder español. Entre 1648 e 1659, as paces de Westfalia e dos Pireneos ratificaron o principio do ocaso de España como potencia hexemónica. Este declive culminou, no que respecta ao dominio sobre territorios europeos, coa Paz de Utrecht (1713), asinada por un monarca que procedía dunha das potencias rivais, Filipe V de Borbón: España renunciaba aos seus territorios en Italia e nos Países Baixos, perdía a hexemonía en Europa, renunciaba a seguir dominando na política europea.
Con todo, España mantivo e de feito ampliou o seu extenso imperio de ultramar, acosado polos británicos, franceses e holandeses, manténdose como unha potencia, ata que sucesivas revolucións levaron á independencia da maior parte dos seus territorios no continente americano a principios do século XIX. Foi, pois, un imperio que perdurou no tempo pero España non foi nunca unha metrópole desenvolvidaJohn Lynch The Origins of Spanish American Independence en Leslie Bethel The Cambridge History of Latin America. Volume 3. Cambridge University Press, 1985, páxina 3.
No entanto, España conservou algunhas fraccións do seu imperio en América, principalmente Cuba e Porto Rico, como tamén Filipinas e algunhas illas en Oceanía como Guam, Palau ou as Carolinas e as Marianas. A guerra hispano-estadounidense de 1898 supuxo a perda de case todos estes últimos territorios. As únicas posesións que se salvaron foron as pequenas illas de Oceanía (excepto Guam), que foron finalmente vendidas a Alemaña en 1899.
O impacto moral desta derrota foi duro, e buscouse compensalo creando, con pouco éxito, un segundo imperio colonial en África, centrado en Marrocos, o Sáhara Occidental e a Guinea Ecuatorial, que perdurou ata a súa descolonización nas décadas de 1960-1970 ao abandonar a última colonia, o Sáhara, en 1975.
Os inicios do Imperio
A unificación de España e o fin da Reconquista O matrimonio dos Reis Católicos (Isabel I de Castela e Fernando II de Aragón) uniu as dúas Coroas cando, tras gañar a Xoana de Castela na guerra de Sucesión castelá, Isabel ascendeu ao trono. Con todo, cada reino mantivo a súa propia administración baixo a mesma monarquía. A formación dun estado unificado só se materializou tras séculos de unión baixo os mesmos gobernantes.Como Henry Kamen comentaría despois, España foi creada polo Imperio, e non o Imperio por España. Os novos reis introduciron o estado moderno absolutista nos seus dominios, que pronto buscaron ampliar.
Castela interviñera no Atlántico, no que foi o comezo do seu imperio extrapeninsular, competindo con Portugal polo control do mesmo desde finais do século XIV, momento no cal foron enviadas varias expedicións andaluzas e biscaíñas ás Illas Canarias. A conquista efectiva do devandito arquipélago comezara durante o reinado de Henrique III de Castela cando en 1402, o francés Jean de Béthencourt lle solicitou permiso para tal empresa ao rei castelán a cambio de vasalaxe. Mentres, ao longo do século XV exploradores portugueses como Gonçalo Velho Cabral colonizarían os Azores, Cabo Verde e Madeira. O Tratado de Alcáçovas de 1479, que supuxo a paz na guerra de Sucesión Castelá, separou as zonas de influencia de cada país en África e o Atlántico, concedéndolle a Castela a soberanía sobre as Illas Canarias e a Portugal as illas que xa posuía, Guinea-Bissau e en xeral: "todo lo que es hallado e se hallare, conquistase o descubriere en los dichos términos". A conquista do Reino de Fez quedaba tamén exclusivamente para o Reino de Portugal. O tratado foi confirmado polo Papa Sisto IV o 21 de xuño de 1481, mediante a bula Aeterni regis. Mentres tanto os Reis Católicos iniciaban a última fase da Conquista das Canarias asumindo pola súa conta a devandita empresa, ante a imposibilidade por parte dos señores feudais de someteren todos os indíxenas insulares: nunha serie de longas e duras campañas, os exércitos casteláns apoderáronse sucesivamente de Gran Canaria (1478-1483), A Palma (1492-1493) e finalmente de Tenerife (1494-1496). 300px|miniatura|Rendición de Granada aos Reis Católicos (1492). Como continuación á Reconquista castelá, os Reis Católicos conquistaron en 1492 o reino taifa de Granada, último reino musulmán de Al-Ándalus, que sobrevivira polo pago de tributos en ouro a Castela, e a súa política de alianzas con Aragón e o norte de África.
A política expansionista dos Reis Católicos tamén se manifestou no África continental. Co obxectivo de acabar coa pirataría que ameazaba as costas andaluzas e as comunicacións mercantes catalás e valencianas, realizáronse campañas no norte de África: Melilla foi tomada en 1497, Villa Cisneros en 1502, Mazalquivir en 1505, o Peñón de Vélez da Gomera en 1508, Orán en 1509, Alxer e Buxía en 1510 e Trípoli en 1511. A idea de Isabel I, manifesta no seu testamento, era que a reconquista habería de seguir polo norte de África, no que os romanos chamaron Nova Hispania.
A política europea Os Reis Católicos tamén herdaron a política mediterránea da Coroa de Aragón, e apoiaron a Casa de Nápoles aragonesa contra Carlos VIII de Francia e, tras a súa extinción, reclamaron a reintegración de Nápoles á Coroa. Como gobernante de Aragón, Fernando II involucrouse na disputa con Francia e Venecia polo control da Península Itálica. Estes conflitos convertéronse no eixo central da súa política exterior. Nestas batallas, Gonzalo Fernández de Córdoba (coñecido como «O Gran Capitán») crearía as coronelías (base dos futuros terzos), como organización básica do exército, o que significou unha revolución militar que levaría aos españois aos seus mellores momentos.