O alfabeto latino ou abecedario (en latín: Abecedarium Latinum) é o sistema de escritura alfabético máis usado do mundo na actualidade. Nado do alfabeto etrusco, que á súa vez se basea nunha versión do alfabeto grego arcaico que se usaba na antiga cidade grega de Cumas, na Magna Grecia.

O alfabeto grego foi alterado polos etruscos , e posteriormente o seu alfabeto foi alterado polos antigos romanos . Existen varios alfabetos de escritura latina , que se diferencian en grafemas, clasificación e valores fonéticos do alfabeto latino clásico.

O alfabeto latino é a base do alfabeto fonético internacional , e as 26 letras máis estendidas son as letras contidas no alfabeto latino básico ISO , que son as mesmas letras que o alfabeto inglés .

A escritura latina é a base para o maior número de alfabetos de calquera sistema de escritura [ 1 ] e é o sistema de escritura máis adoptado no mundo. A escritura latina úsase actualmente por máis de 4500 millóns de persoas como parte da ortografía da maioría dos idiomas da Unión Europea, América, África subsahariana as illas do océano Pacífico, así como moitas linguas doutras partes do mundo.

Actualmente, a expresión alfabeto latino utilízase para calquera derivación directa do alfabeto usado polos romanos. Estas variacións poden perder letras —como o italiano— ou engadir letras —como é o caso do castelán— con respecto ao abecedario romano clásico. Moitas letras, doutra banda, cambiaron ao longo dos séculos, como as minúsculas, forma desenvolvida na Idade Media que os romanos non recoñecerían. Historia do alfabeto latino Orixes do alfabeto latino Segundo as antigas fontes historiográficas gregas e romanas, non parece haber un consenso entre historiadores acerca das orixes do alfabeto latino. Recoñecéronse respecto diso desta cuestión a existencia de tres tradicións historiográficas diferentes:

Segundo a tradición historiográfica preservada polos historiadores romanos Caio Xulio Hixino (Fábula 277) e Tácito (Anales 11, 14), o alfabeto latino ten a súa orixe na figura de Carmenta, sibila cimeria, quen creou o alfabeto latino ao alterar 15 letras do alfabeto grego e cuxo fillo, o arcadio (grego) Evandro, daría posteriormente aos habitantes do Lacio. Segundo a tradición historiográfica preservada polo historiador romano Plinio o Vello (Naturalis Historia 7.56.193), o alfabeto latino ten a súa orixe na figura dos "pelasgos" (Nome usado por algúns escritores gregos para referirse aos seus antepasados), quen habitarían Etruria antes que os etruscos e darían o alfabeto latino aos habitantes do Lacio. Segundo a tradición historiográfica preservada polos historiadores Plutarco (Romulus 6.1) e Dionisio de Halicarnaso (Antiquitates de Etruria, 1.84.5) o alfabeto latino ten a súa orixe na figura de Rómulo, fundador da cidade de Roma, quen, sendo educado por gregos na cidade-estado de Gabii, sería o que deu o alfabeto latino aos habitantes do Lacio.

Como podemos observar, todas estas tradicións historiográficas teñen dous aspectos en común: Atribuír unha orixe mítica ou lendaria ao alfabeto latino e, dentro desa orixe mítica, dar unha grande importancia ao elemento grego.

Agora ben, deixando a mitoloxía ao carón, grazas aos estudos arqueolóxicos e epigráficos que se realizaron sobre esta cuestión, hoxe en día podemos confirmar que as orixes do alfabeto latino non se atopan en Grecia senón no Lacio pois foron os propios latinos quen crearon o seu alfabeto. Estes colleron o alfabeto etrusco, que era unha variante occidental do alfabeto grego arcaico, modificaron 21 das 26 letras que o conformaban e adaptárono á súa lingua, o latín. A creación do alfabeto latino tivo lugar no século V a. C., dous séculos despois de que os etruscos creasen o seu alfabeto e o expandisen por toda a Italia central (século VII a. C.). miniatura|500px|center|A fíbula prenestina, o primeiro testemuño en latín coñecido, reza así: MANIOS MED FHEFHAKED NVMASIOI, «Manios fíxome para Numerio» As capitais (maiúsculas) son a forma normal deste alfabeto, sendo as minúsculas de invención tardía (minúscula carolina medieval, século IX d.C.) e, ao principio, utilizábanse non en contraste coas maiúsculas senón como sistema gráfico independente. As capitais (maiúsculas) son a forma normal deste alfabeto, sendo as minúsculas de invención tardía (minúscula carolina medieval, século IX d.C.) e, ao principio, utilizábanse non en contraste coas maiúsculas senón como sistema gráfico independente. Alfabeto antigo Algúns feitos notábeis deste alfabeto:

non se distingue U de V, que se escriben ámbolos dous V; nos primeiros tempos, a letra C notaba á vez /g/ e /k/: en efecto, o alfabeto etrusco valeuse do gamma grego Γ /g/ co valor /k/, pois /g/ estaba ausente do sistema fonolóxico do etrusco. G (modificación gráfica de C pola adición dun pequeno trazo horizontal) entrou rápido no alfabeto. A letra K, redundante con C, só se conservou en latín ante /a/ e nunhas poucas palabras (KALENDAE, « calendas »). Pero a confusión C ~ G persistiu non obstante no praenomen romano Caius pronunciado Gaius, en especial nas abreviaturas o praenomen escríbese normalmente C. G substituíu no alfabeto a letra Z que era inútil en razón do rotacismo, (lembremos que en grego temos a orde Α a, Β b, Γ g, Δ d, Ε e, Ϝ w (digamma) , Ζ z). a letra Q, utilizada como variante de /k/ ante /u/ (é o koppa grego, inútil neste alfabeto e xa que logo ausente na variante clásica), só foi conservada para formar o dígrafo QV que nota o fonema labiovelar único /kʷ/, distinto da secuencia de consoantes /kw/: opónse así QVI /kʷi/ « o que » e CVI /ku̯i/ (con ditongo) « para o que ».

Alfabeto latino arcaico miniatura|500px|esquerda|O alfabeto latino arcaico (con diferentes variantes para cada letra) O historiador Estrabón remonta a presenza grega no sur de Italia á guerra de Troia, pero, descartando explicacións lendarias, sabemos que foi nos séculos VIII e VII a.C. cando estes establecéronse masivamente na zona empuxados pola sobrepoblación, as guerras e o desenvolvemento do comercio, dando lugar á Magna Grecia. O contacto dos gregos cos pobos indíxenas da península itálica fixo xurdir numerosos alfabetos itálicos. Posto que neste período os etruscos eran a civilización de Italia máis avanzada, asúmese que todos estes derivan do alfabeto etrusco. Este alfabeto estaba baseado nunha variante dos alfabetos gregos arcaicos diferente á do alfabeto grego clásico: a variante Eubea usada nas colonias gregas de Ischia e Cumas, na baía de Nápoles (o que se emprega nas edicións actuais de textos gregos antigos e que está na base do alfabeto grego moderno). O alfabeto etrusco tiña algunhas letras inútiles (B, C, D e O), que nunca eran empregadas nas inscricións en razón do sistema fonolóxico do etrusco, no que non se atopan oclusivas sonoras nin a vogal /o/. Pola contra serán utilizadas polos latinos, que si tiñan eses sons. Os latinos, os pobos itálicos que vivían asentados en Latium estaban fortemente influídos e os monarcas etruscos reinaban sobre Roma.

Algunhas características deste período: Os etruscos non tiñan o son /g/ polo que usaban C (en grego gamma) igual que K e Q para o son /k/. A consonante elixíase segundo a vogal: C antes de E ou I, K antes da e Q antes de O (non tiñan Ou). Os latinos que si tiñan o son /g/ herdarán este uso utilizando Q antes de O ou U, K antes da e C para os outros casos, e usarán estas tres letras tamén para o son /g/, por exemplo «EQO» (ego), o que provoca ambigüidade. F non herda o valor que tiña en grego e etrusco (/w/) senón o son que os etruscos escribían como FH /f/. V utilizarase tanto para a vocal /ou/ como a consonante /w/. Z abandonouse cara ao século V a.C. debido ao fenómeno do rotacismo, polo que /z/ pasa a /s/ e logo a /r/.} Q diferenza o son único /kʷ/ distinto do grupo /kw/, por exemplo oponse «QVI» /kʷi/ fronte a «CVI» /ku̯i/ (con ditongo). Escríbese a miúdo de dereita a esquerda, igual que o etrusco.

+Alfabeto latino arcaicoAntigo itálico 𐌀 𐌁 𐌂 𐌃 𐌄 𐌅 𐌆 𐌇 𐌉 𐌊 𐌋 𐌌 𐌍 𐌏 𐌐 𐌒 𐌓 𐌔 𐌕 𐌖 𐌗 Latino A B C D E F Z H I K L M N O P Q R S T V X En conclusión, o latín empregaba 20 letras na súa variante arcaica:

A, B, C, D, E, F, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X

Logo, 23 letras na súa grafía clásica:

A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X, Y, Z

Nota : Y e Z son adicións tardías a partir do alfabeto grego para notar os préstamos desta lingua.

Alfabeto latino clásico miniatura|400px|Inscrición monumental da Columna de Traxano, ano 112 d. C., con maiúsculas cadradas e abundantes abreviaturas. Empeza co encabezado SENATVS·POPVLVSQVE·ROMANVS (SPQR), «o senado e o pobo romano».

Abandono da K e invención de G A nova letra G introduciuse no período do latín antigo como unha variante da 'C' para poder distinguir a /ɡ/ sonora da /k/ xorda. Plutarco atribúe esta innovación ao liberto Espurio Carvilio Ruga, o primeiro romano en abrir unha escola de pago, que ensinou ao redor do 230 a. C. Tamén se atribúe a Apio Claudio. Autores modernos consideran que existía previamente e Carvilio Ruga só promoveu o seu uso, sendo o seu nome un exemplo de como a letra G soluciona a confusión ao conter ambos os sons: "ca" e "ga". A pesar do cambio, as abreviaturas dos praenomen Gaius e Gnaeus manteranse como C. e Cn. nunha mostra de conservadorismo.

No momento de xurdir a G, a K caera en desgraza por ser superflua, e 'C', que anteriormente representara tanto /ɡ/ como /k/ antes de vogais abertas, chegara a expresar /k/ en todas as contornas. Apenas algunhas palabras mantivéronse utilizando a letra K, por exemplo «kalendae» ou «kalator». QU só manteríase cando é seguida dunha vocal, por exemplo en «quonian» pero non «curro». O antigo gramático latino Prisciano etiquetaba á K como «supervacua» (innecesaria). Posteriormente, segundo o gramático Quintiliano deberá evitarse sempre excepto cando representa a abreviatura dunha palabra enteira como Kaeso, Kalendas ou Kaput:

Adopción da Y e da Z A cultura grega era amplamente admirada polos romanos e tras a conquista de Grecia no século I a,C. adoptaríanse as letras gregas Υ e Ζ para representar estes dous sons do prestixioso dialecto grego ático. Antes, na súa oratoria Quintiliano lamentaba que «carecemos das dúas letras gregas máis agradables, unha vogal e outra consoante, os sons máis doces do seu idioma», pondo como exemplo a imposibilidade de escribir palabras como zephyrus.

A Y representaba á vocal (como en francés cru (cru) ou alemán grün (verde)) en palabras gregas que antes contiveran a /u/. Posto que /y/ non era un son nativo do latín aqueles que non aprenderan grego o pronunciaban como ou como . Algunhas palabras latinas de orixe itálica tamén adoptaron a Y, por exemplo silva ('bosque') escribíase a miúdo sylva, por analoxía co cognado grego ὕλη.Oxford English Dictionary Second edition, 1989; online version June 2011, s.v. 'sylva'

A Z tomou o valor da consoante africada /dz/. Antes de introducirse esta letra os romanos utilizaban unha ou dúas S para transcribir palabras gregas, por exemplo sōna para ζώνη "cinto" e trapessita para τραπεζίτης "banqueiro".

Un intento polo emperador Claudio para introducir tres novas letras (letras claudias) durou pouco tempo.

O novo alfabeto latino contiña 23 caracteres:

+ Alfabeto latino clásico Letra A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z Nome ā bē cē dē ē ef gē hā ī kā el em en ō pē qū er es tē ū ix zēta