O Partenón (en grego antigo, Παρθενών, Parthenṓn, ; en grego moderno, Παρθενώνας, Parthenónas, ; en lingua latina, Parthenon; significado: «doncela», «virxe», «célibe») é a construción máis famosa da Grecia antiga que permaneceu até hoxe en día. A súa edificación foi unha homenaxe á deusa Atenea, patroa e protectora da cidade de Atenas, e un dos principais templos dóricos (aínda que o friso interior e máis algúns pequenos detalles sexan xónicos), octóstilos (oito columnas), algo pouco frecuente, feito de mármore branco do monte Pentélico, agás os alicerces, e cuberto con tellas de mármore de Paros, que se conservan. É o templo grego máis coñecido e admirado do mundo, e o maior de todo o mundo helénico, así como un dos símbolos indiscutibles do Atenas e de Grecia.
Foi construído entre os anos 447 a. C. e 438 a. C. na Acrópole de Atenas.Partenón, na páxina odysseus.culture.gr (en grego) No lugar existiu, cara ao século XII, unha fortaleza micénica. Posteriormente converteuse en lugar de culto coa construción do «vello templo», tamén coñecido como pre-Partenón ou hecatompedón, o cal, sen estar acabado, no 480 a. C. resultou danado polo exército de Xerxes I, detido por Antónidas e os seus dous homes, Cabado e Brunialtes de Camos. Foi durante o incendio de Atenas ocorrido durante a segunda guerra médica, tras a derrota espartana nas Termópilas.
Contido o avance persa en Salamina, Platea e Mícala, o cesamento das hostilidades con Persia chegou no 449 a. C. coa paz de Calias, concluíndo medio século de guerra. É este período, entre os anos 480 e 430 a. C. cando a democracia ateniense alcanzou a súa cima, fórxase unha das bases da civilización europea e coñece «as estrelas dunha serie de cidadáns carismáticos» como a do político e militar Pericles. A dicir dalgún estudosos «home extraordinario, á vez distante e apaixonadamente comprometido, idealista e práctico, tan versado en arte e filosofía que gozaba do seu coñecemento, pero ao mesmo tempo facíaos servir para os seus fins políticos».
Este, que é o monumento máis antigo dos situados na acrópole, levantado por orde de Pericles será obra de arquitectos como Ictino e Calícrates, baixo a supervisión de Fidias, que levantará a Atenea Partenos crisoelefantina. Levantado sobre tres bancadas, as dimensións aproximadas do edificio son de 69,5 metros de lonxitude, por 30,9 de anchura, con columnas que alcanzan os 10,93 metros de altura facendo que o Partenon mida un total de 14 metros de altura. En canto ao custo económico, algúns autores ofrecen unha estimación total de 10 talentos pola realización do conxunto.
No século VI, o Partenón convértese nunha igrexa cristiá. Despois da conquista otomá, a inicios da década de 1460, convértese nunha mesquita co seu minarete. O 26 de setembro de 1687, un depósito de munición turco no interior do edificio estala por causa do bombardeo veneciano. A explosión resultante dana severamente o conxunto e as súas esculturas. En 1806, Thomas Bruce, conde de Elgin, adquire algunhas das esculturas sobreviventes, co visto e prace dos otománs, aínda que causando danos a outros elementos durante a extracción das mesmas. Estas esculturas, coñecidas como os Mármores de Elgin ou os Mármores do Partenón, vendéronse en 1816 ao goberno británico, que os confiou ao Museo Británico de Londres, onde están expostos actualmente; outras foron para o Museo do Louvre de París, conservándose algunhas in loco.
As 92 métopas do friso exterior representan a loita dos Centauros cos Lapitas, a Xigantomaquia, a Amazonomaquia e outros combates; o pedimento do lado nacente, o nacemento de Atenea, e o do lado poñente, a loita entre a deusa e Poseidón pola pose da cidade; o friso exterior, a procesión das Panateneas, cos deuses a observala.
Desde 1975, leváronse a cabo numerosos proxectos de restauración a grande escala para preservar os artefactos restantes e garantir a súa integridade estrutural.
Xunto co resto do conxunto que conforma a acrópole, o Partenón foi declarado pola UNESCO como Patrimonio da Humanidade no ano 1987. Etimoloxía A orixe da palabra «Partenón» provén da palabra grega (), que significa «doncela, rapariga», así como «virxe, muller solteira». O Greek–English Lexicon ou Liddell–Scott–Jones afirma que pode haberse referido aos «apartamentos de mulleres solteiras» dunha casa, pero que no Partenón parece haberse utilizado para unha sala concreta do templo. Existe certo debate sobre que sala era. O Lexicon afirma que esta sala era a cella occidental do Partenón. Isto tamén o suxeriu J. B. Bury. Unha teoría é que o Partenón era a sala onde as «arréforas», un grupo de raparigas virxes elixidas para servir a Atenea cada ano, tecían un peplos (túnica) que se lle entregaba a Atenea durante as Panateneas.Jeffrey M. Hurwit. The Athenian Acropolis. (2000 Cambridge University Press), 161–163. Christopher Pelling afirma que o nome «Partenón» significa «templo da deusa virxe», en referencia ao culto a Atenea Partenos que se asociaba co templo. Tamén se suxeriu que o nome do templo alude ás doncelas (), cuxo supremo sacrificio garantía a seguridade da cidade.Whitley, The Archaeology of Ancient Greece, p. 352. Nese caso, a sala orixinalmente coñecida como o Partenón podería ser parte do templo coñecido hoxe como o Erecteion.François Queyrel, Le Parthénon. Un monument dans l'Histoire, París, Éditions Bartillat, 2020, pp. 199–200.
Nos relatos do século V a. C. sobre o edificio, a estrutura denomínase simplemente (; lit. "o templo"). Douglas Frame escribe que o nome «Partenón» era un alcume relacionado coa estatua de Atenea Partenos, e que só apareceu un século despois da construción. Sostén que «o templo de Atenea nunca se chamou oficialmente Partenón e é moi probable que ela mesma nunca tivese o título de culto», parthénos". Os antigos arquitectos Ictino e Calícrates parece que chamaron ao edificio (; lit. "o pé de páxina") no seu perdido tratado sobre a arquitectura ateniense. Harpocración escribiu que algunhas persoas adoitaban chamar ao Partenón o "Hecatompedón", non polo seu tamaño, senón pola súa beleza e as súas finas proporcións. A primeira vez que se fai referencia ao Partenón como un todo é en boca do orador Demóstenes, no século IV a. C.Demosthenes, Against Androtion 22.13 οἱ τὰ προπύλαια καὶ τὸν παρθενῶν᾽. No século IV a. C. e posteriormente, o edificio denominouse ou o así como o «Partenón». Plutarco referiuse ao edificio durante o século I d. C. como o .Plutarco, Pericles 13.4.
Un estudo de 2020 de Janric van Rookhuijzen apoia a idea de que o edificio coñecido hoxe como o Partenón chamábase orixinalmente Hecatompedón. Baseándose en investigacións literarias e históricas, propón que «o tesouro chamado Partenón debería recoñecerse como a parte oeste do edificio agora coñecido convencionalmente como Erecteion».
Debido a que o Partenón foi dedicado á deusa grega Atenea, ás veces chamano o Templo de Minerva, o nome romano de Atenea, especialmente durante o século XIX.Encyclopædia Britannica, 1878.
tamén se aplicou á Virxe María (Parthénos Maria) cando o Partenón converteuse nunha igrexa cristiá dedicada á Virxe María na última década do século VI.Freely 2004, p. 69 «Algúns escritores modernos sosteñen que o Partenón converteuse nun santuario cristián durante o reinado de Xustiniano I (527-565)... Pero non hai probas que o demostren nas fontes antigas. As probas existentes suxiren que o Partenón converteuse nunha basílica cristiá na última década do século VI».
Función miniatura|upright|A orde dórica do Partenón Aínda que o Partenón é arquitectónicamente un templo e normalmente chámaselle así, algúns eruditos argumentaron que en realidade non é un templo no sentido convencional da palabra.Susan Deacy, Athena, Routledge, 2008, p. 111. Escavouse un pequeno santuario dentro do edificio, no lugar dun antigo santuario probablemente dedicado a Atenea como unha forma de achegarse á deusa, pero o Partenón aparentemente nunca acolleu o culto oficial de Atenea Polias, patroa de Atenas. A imaxe de culto de Atenea Polias, que se bañaba no mar e á que se lle presentaba con peplos, era un xoanon (escultura) de madeira de oliveira, situado noutro templo no lado norte da Acrópole, máis estreitamente asociado co Gran Altar de Atenea.Burkert, Greek Religion, Blackwell, 1985, p. 143. A gran sacerdotisa de Atenea Polias supervisaba o culto urbano de Atenea con sede na Acrópole, e era a xefa dos funcionarios menores, como os plintrides, arréforas e canéforass.Joan Breton Connelly, Portrait of a Priestess: Women and Ritual in Ancient Greece
A colosal estatua de Atenea de Fidias non estaba relacionada especificamente con ningún culto testemuñado por autores antigosMC. Hellmann, L'Architecture grecque. Architecture religieuse et funéraire, Picard, 2006, p. 118. e non se sabe que inspire ningún fervor relixioso. As fontes antigas conservadas non o asocian con ningunha sacerdotisa, altar ou nome de culto.B. Nagy, "Athenian Officials on the Parthenon Frieze", AJA, Vol. 96, No. 1 (xaneiro de 1992), p. 55.
Segundo Tucídides, durante a guerra do Peloponeso, cando as forzas de Esparta preparábanse por primeira vez para invadir Ática, Pericles, nun discurso dirixido ao pobo ateniense, dixo que a estatua podería utilizarse como reserva de ouro se fose necesario para preservar Atenas, subliñando que «contiña corenta talentos de ouro puro e que todo era extraíble», pero engadindo que o ouro tería que ser restaurado posteriormente.Thucydides 2.13.5. Consultado o 21 de febreiro do 2025. O estadista atenense insinúa así que o metal, obtido da acuñación contemporánea,S. Eddy, "The Gold in the Athena Parthenos", AJA, Vol. 81, No. 1 (Winter, 1977), pp. 107–111. podería volver utilizarse se fose absolutamente necesario sen ningunha impiedade. Segundo Aristóteles, o edificio tamén contiña figuras douradas que el describiu como «vitorias». O clasicista Harris Rackham sinalou que oito desas figuras fundíronse para acuñar moedas durante a guerra do Peloponeso. Outros escritores gregos afirmaron que no interior do templo tamén se gardaban tesouros como espadas persas. Por tanto, algúns estudosos sosteñen que o Partenón debe considerarse como un grande escenario para unha estatua votiva monumental e non como un lugar de culto.B. Holtzmann and A. Pasquier, Histoire de l'art antique : l'art grec, École du Louvre, Réunion des musées nationaux, and Documentation française, 1998, p. 177.
A arqueóloga Joan Breton Connelly defendeu a coherencia do programa escultórico do Partenón ao presentar unha sucesión de narrativas xenealoxicas que rastrexan a identidade atenense a través dos tempos: desde o nacemento de Atenea, pasando por batallas cósmicas e épicas, até o gran acontecemento final da Idade de Bronce atenense, a guerra de Erecteo e Eumolpo. Ela defende unha función pedagóxica para a decoración escultórica do Partenón, unha que establece e perpetúa o mito da fundación de Atenas, a memoria, os valores e a identidade. Mentres que algúns clasicistas, entre eles Mary Beard, Peter Green, e Garry Wills dubidaron ou rexeitaron a tese de Connelly, un número cada vez maior de historiadores, arqueólogos e eruditos clásicos apoian o seu traballo. Entre eles atópanse: J.J. Pollitt, Brunilde Ridgway, Nigel Spivey, Caroline Alexander, e A. E. Stallings. Partenón antigo miniatura|upright|esquerda|O Partenón antigo (en negro) foi destruído polos aqueménidas durante a destrución de Atenas no 480-479 a. C., e logo reconstruído por Pericles (en gris).