O violoncello ou violonchelo é un instrumento musical de corda fretada pertencente á familia do violín e de tamaño e rexistro entre a viola e o contrabaixo. É un dos instrumentos básicos e fundamentais da orquestra dentro do grupo das cordas, realizando normalmente as partes graves, aínda que a súa versatilidade tamén permite aos instrumentistas que o tocan interpretar partes melódicas. Tócase, xeralmente, refregando un arco coas cordas e co instrumento suxeito entre as pernas do violoncellista.
Componse de catro cordas afinadas a unha distancia de quinta xusta, sendo estas La(I)-Re(II)-Sol(III)-Do(IV), ou en notación absoluta, La3-Re3-Sol2-Do2, unha oitava máis grave que a viola.
O seu nome provén do italiano e quer dicir "violón pequeno"; o violón era un instrumento semellante ao contrabaixo. Tradicionalmente é considerado un dos instrumentos de corda que máis se asemella á voz humana. Ó longo da historia da música compuxéronse moitas obras para violoncello debido á súa grande importancia dentro do panorama musical, ao ser este un instrumento básico en moitas formacións instrumentais.
Os violoncellos comezaron a construírse a finais do século XVI pero non fixaron as súas medidas actuais até principios do século XVIII. Descrición Xeneralidades miniatura|dereita|230px|Un violoncello deitado sobre o chan As partes do violoncello son practicamente as mesmas que as do resto de instrumentos de corda fretada. A caixa de resonancia, ou corpo do violoncello, está formada por unha tapa superior, unha tapa inferior, e unha faixa, que é unha sección de madeira que une ambas tapas, creando unha caixa baleira. No interior deste corpo está o bastidor, que é unha estrutura de reforzo das tapas e serve para controla-la vibración, e a alma, variña transversal de madeira que une as dúas tapas do violoncello pola súa parte media, e serve para que o violoncello entre en resonancia coas cordas. Na tapa superior atópanse dous orificios por onde sae o son, e chámanse efes (pola súa forma asemellada a esta letra) ou oídos. A ámbolos lados do corpo, hai dúas escotes ces, que son dúas concavidades que permiten unha mellor suxeición do instrumento cos xeonllos e, sobre todo, permiten que pase o arco e non choque co corpo cando se tocan as cordas máis laterais, neste caso, o do e o la, arredor desta caixa, na que se atopan o resto de estruturas.
Comezando dende arriba, primeiro encontrase a cabeza (coa voluta e o caravilleiro, onde están inseridas as caravillas, que serven para suxeita-las cordas), o mastro e o diapasón (sen trastes, como tódolos instrumentos da familia do violín, a diferenza da guitarra). Cara a metade do instrumento, encontrase a ponte e un pouco debaixo o cordal (que suxeita as cordas e axuda a afinar o violoncello xa que se atopan aí incluídas as chaves, pequenas pezas metálicas coa mesma función que as caravillas). Na súa parte inferior está encaixado o botón, de onde sae a pica, que é unha peza metálica, cuxa función é apoia-lo instrumento no chan e regula-la súa altura para comodidade do violoncellista.
Aínda que en tamaño estándar profesional do violoncello é o do tamaño 4/4, existen instrumentos doutros tamaños, máis pequenos, como 3/4, ½, ¼ ou 7/8. Os violoncellos barrocos son algo máis pequenos que os modernos.
Ponte miniatura|As catro cordas do violoncello apoiadas na ponte A ponte é unha peza de madeira que se sitúa cara a metade da parte superior do violoncello e sobre a que se apoian as catro cordas. Ten que estar en posición perpendicular ó plano do violoncello e á mesma distancia das dúas efes. Non está pegada nin cravada á tapa, senón que se suxeita grazas á presión que exercen as cordas. A súa parte superior está curvada, o que fai que as catro cordas ó longo do mastro e o diapasón non se atopen no mesmo plano. As pontes dos violoncellos barrocos eran máis pequenas e tiñan a parte superior moito menos curva, o que facía que tódalas cordas estivesen nun mesmo plano. O principal inconveniente disto é que ó tocar unha corda, poderías tocar sen quere-las cordas adxacentes.
A Ponte ten que ir en vertical contra a parte baixa (ou cara o lado do cordal) e en diagonal na parte alta (a que vai contra o mastro) xa que así o require pra contrarrestar os diferentes ángulos das cordas nun lado e noutro
Cordas e afinación miniatura|Notas que emiten as catro cordas do violoncello (cando se pulsan ao aire); á dereita, en clave de sol a nota máis aguda que pode executar a primeira corda do violoncello (un la5), e a nota máis aguda que pode executar a primeira corda realizando un harmónico (un la7)
As cordas noméanse de acordo á súa afinación: a primeira corda (contando dende a máis aguda á máis grave e de dereita a esquerda na imaxe) é la, a segunda corda é re, a terceira corda é sol e a cuarta corda é do. Igual que a viola, pero nunha oitava máis grave. (Exemplo)
O rexistro xeral do violoncello ocupa un pouco máis de catro oitavas: vai dende o do2, dúas oitavas abaixo do do central e que se xera facendo vibrar -co dedo ou co arco- a corda máis grave ao aire, que significa sen apoiar ningún dedo sobre a corda no mastro, até o do6 (na posición máis aguda da primeira corda la2), aínda que se poden lograr notas máis agudas (altas), pois non hai limitación física. Outro método de conseguir notas moi agudas é con harmónicos. Existen dous tipos de harmónicos: Os primeiros, chamados harmónicos naturais prodúcense ao tocar (e non premer) a corda nas súas fraccións (1/2, 1/3 ou 2/3, 1/4,...). Os segundos, chamados harmónicos artificiais, son unha combinación de premer a corda e tocala noutro punto. Estes últimos son os máis difíciles de conseguir.
Ó emiti-las cordas do violoncello sons graves, as partituras non se adoitan escribir en clave de sol, senón que o máis común é escribilas en clave de fa en cuarta, que é o símbolo que se ve na imaxe á esquerda das notas. Pero é relativamente frecuente que para rexistros agudos se empreguen outras claves, sobre todo a clave de do en cuarta e clave de sol.
Nun principio, as cordas eran cordas de tripa, menos resistentes cás de metal, pero que daban unha sonoridade máis pura e cálida. Estas cordas foron usadas ata o século XX. A raíz da segunda guerra mundial xeneralizouse o uso de cordas metálicas, máis resistentes e con maior sonoridade que as outras. Tamén hai cordas de nailon e outros materiais. Séguense fabricando cordas de tripa, xa que moitos intérpretes que teñen instrumentos barrocos ou que tocan música barroca consideran que a sonoridade con este tipo de cordas achégase moito máis á idea orixinal do compositor.As cordas máis modernas usadas hoxe en día tamén son enroladas con materiais metálicos como o aluminio, o titanio e o cromo. Os violoncellistas poden mesturar diferentes tipos de cordas sobre os seus instrumentos.
O arco miniatura|De arriba a abaixo, tres noces: de violín, viola e violoncello O violoncello tócase xeralmente cun arco, que está formado por unha vara de madeira sobre a que se tensan cordas feitas de crinas de cabalo. Tamén se pode tocar coa punta dos dedos, utilizando a técnica chamada pizzicato ('beliscando'), en italiano. O arco está formado por unha cabeza, unha variña e as cordas.
No lado por onde se colle atópase a noz, peza de ébano, con adornos de nácara para suxeita-las sedas, e o parafuso, que serve para regular o grao de tensión das crinas. A variña é unha vara de madeira de pernambuco normalmente, aínda que se está substituíndo por fibra de carbono ou madeiras alternativas coma o ipé, xa que atópase en perigo de extinción e foi prohibida a talla. Historicamente eran de pau de serpe; cun extremo chamado punta, e o outro talón, onde se encontra a cabeza. As cordas ou sedas adoitan ser unhas 250 aínda que o seu número pode variar. A crin máis prezada é a dos cabalos de zonas nórdicas ou de climas máis fríos, xa que a súa resistencia e dureza é maior, especialmente a do cabalo mongol. Para os violonchelos úsanse crinas lixeiramente máis duras que para os violinos, xa que a fretada require mais forza. A cor, en principio, non inflúe, aínda que asemella que as brancas son algo máis finas, por elo algúns violoncellistas e contrabaixistas usan sedas negras. As sedas, por si mesmas, non efectúan ningún tipo de agarre na corda cando se frota. Por iso háselles de aplicar resina para obter unha boa sonoridade do arco.
O arco foi evolucionando ó longo dos séculos. Xa se coñecía nas culturas máis primitivas, e chegou a Europa cara o século XI. Ó principio era unha mera vara que se dobraba pola tensión das sedas cara fóra e que se agarraba polo centro. Practicamente non houbo ningún cambio ata o século XVII, cando se incorporou a noz ó talón para aumenta-lo peso do arco, ademais de permitir cambia-la tensión e que a vara se dobre cara dentro, o que mellora a calidade acústica. Cambiouse a convexidade do arco á súa forma actual no século XVIII. Foi Tourte século XIX que fixou o arco tal e como o coñecemos hoxe.
Materiais
A caixa de resonancia adoita estar construída con madeira de abeto para a tapa superior e madeira de pradairo para o resto, pero tamén se utilizan outros tipos de madeira, como salgueiro ou cedro. Algúns violoncellos de baixa calidade están fabricados en laminado, e xa se construíron violoncellos en materiais plásticos. O mastro e a cabeza adoitan estar fabricados tamén nalgún tipo de madeira anteriormente mencionada. As caravillas, o diapasón e o cordal están fabricados en madeira de ébano. As chaves ou afinadores que se atopan no cordal son xeralmente de aceiro, ó igual cá pica.
Historia Orixe miniatura|Códice Manesse (1305-1340), onde mostra unha viola da braccio.
Ao contrario do que se adoita pensar, os precursores do violoncello apareceron na primeira metade do século XVII en Italia non como descendentes da viola de gamba ('viola de perna'), senón que pertencen á familia dos violíns, e naceron (como os contrabaixos) da viola da braccio ('viola de brazo'), cara ao 1530, apenas uns anos despois que o violín. Para a fabricación destes novos instrumentos, usaron características doutros, como o rabel, aínda que este só tiña tres cordas. Está demostrado, ademais, que non tivo nada que ver coa familia das antigas violas (como a viola dá gamba, por exemplo), nin na construción, nin na técnica, nin na interpretación.
Na primeira época, había máis instrumentos similares ao violoncello, por exemplo o violón, que se empregaba como baixo continuo. Ademais, había outros como violonzino ou basset, que pertencerían á mesma familia pero se interpretarían de distintos xeitos ou terían outros tamaños ou número de cordas distinto. Tamén existía viola d'amore (viola de amor), por exemplo, con orixe mais achegado á viola de gamba, xa que se afina por cuartas e non por quintas, como os violinos violas e cellos
Primeiras modificacións No século XVII foron luthiers italianos, como os Maggini, os Amati (de Cremona, un dos máis antigos que se coñece é unha creación de Andrea Amati, de 1572, chamado O rei, en honra ao rei Carlos IX de Francia, e que conta con motivos reais, e que é moi similar aos violoncellos actuais) ou Gasparo dá Salò (de Brescia) quen foron variando a forma e tamaño dos antigos violoncellos. miniatura|Á esquerda, un violoncello barroco, e á dereita, unha viola de gamba, do Museo da Música de París Algúns destes violoncellos eran soamente decorativos, como algúns que aínda se conservan (como os de Amati), pero a maioría deles estaban construídos para ser usados. A principios do século XVIII o luthier italiano Antonio Stradivari normalizou o seu tamaño, e cambiouno de 80 a 76 cm, moi similar á talla actual. Na actualidade os violoncellos Stradivarius son dos máis caros que existen, como eran xa na súa propia época, é posible que os fabricantes de violíns que tamén fabricaban violoncellos gañasen moito máis diñeiro coa construción destes instrumentos que cos violíns.