Iris Tourn. ex L., 1753 è un genere di piante della famiglia delle Iridaceae, che comprende oltre 300 specie, molte delle quali comunemente note come giaggioli.

Il nome del genere deriva dalla parola greca iris che significa arcobaleno.

Descrizione Il genere è caratterizzato da un fiore attinomorfo (a simmetria raggiata) con petali saldati alla base in un breve tubo. I petali esterni sono ripiegati verso il basso e sono dotati di una fascia di papille chiare; i petali interni sono ripiegati verso l'alto. Lo stilo è diviso in 3 porzioni coprenti gli stami.

Comprende specie erbacee e perenni per lo più rizomatose.

Il fiore può essere di molti colori, spesso viola, blu, bianco o rosa, ma anche giallo o arancione.

Tassonomia

Il genere Iris comprende le seguenti specie:

Iris acutiloba C.A.Mey. Iris adriatica Trinajstic ex Mitic Iris afghanica Wendelbo Iris aitchisonii (Baker) Boiss. Iris alberti Regel Iris albomarginata R.C.Foster Iris alexeenkoi Grossh. Iris almaatensis Pavlov Iris anguifuga Y.T.Zhao & X.J.Xue Iris antilibanotica Dinsm. Iris aphylla L. Iris arenaria Waldst. & Kit. Iris assadiana Chaudhary, G.Kirkw. & C.Weymouth Iris atrofusca Baker Iris atropurpurea Baker Iris aucheri (Baker) Sealy Iris auranitica Dinsm. Iris austrotschatkalica Tojibaev, F.Karimov & Turgunov Iris avromanica Ruksans Iris baldshuanica O.Fedtsch. Iris barbatula Noltie & K.Y.Guan Iris barnumiae Foster & Baker Iris basaltica Dinsm. Iris benacensis A.Kern. ex Stapf Iris bicapitata Colas. Iris × binata Schur Iris bismarckiana E.Dammann & Sprenger Iris bloudowii Ledeb. Iris boissieri Henriq. Iris bostrensis Mouterde Iris bracteata S.Watson Iris brevicaulis Raf. Iris × brzhezitzky Grossh. Iris bucharica Foster Iris bulleyana Dykes Iris bungei Maxim. Iris cabulica Gilli Iris × caeciliae Grossh. Iris calabra (N.Terracc.) Peruzzi Iris camillae Grossh. Iris capnoides (Vved.) T.Hall & Seisums Iris carterorum B.Mathew & Wendelbo Iris cathayensis Migo Iris caucasica M.Bieb. Iris cedreti Dinsm. ex Chaudhary Iris celikii Akpulat & K.I.Chr. Iris chrysographes Dykes Iris chrysophylla Howell Iris clarkei Baker ex Hook.f. Iris colchica Kem.-Nath. Iris collettii Hook.f. Iris confusa Sealy Iris cristata Aiton Iris crocea Jacquem. ex R.C.Foster Iris cuniculiformis Noltie & K.Y.Guan Iris curvifolia Y.T.Zhao Iris cycloglossa Wendelbo Iris dabashanensis C.A.Wilson Iris damascena Mouterde Iris danfordiae (Baker) Boiss. Iris darwasica Regel Iris decora Wall. Iris delavayi Micheli Iris dichotoma Pall. Iris doabensis B.Mathew Iris dolichosiphon Noltie Iris domestica (L.) Goldblatt & Mabb. Iris douglasiana Herb. Iris drepanophylla Aitch. & Baker Iris edomensis Sealy Iris ensata Thunb. Iris farashae Güner Iris farreri Dykes Iris ferdowsii Joharchi & Memariani Iris fernaldii R.C.Foster Iris filifolia Boiss. Iris × flexicaulis Small Iris florentina L. Iris foetidissima L. Iris formosana Ohwi Iris forrestii Dykes Iris fosteriana Aitch. & Baker Iris fulva Ker Gawl. Iris × fulvala Dykes Iris furcata M.Bieb. Iris furseorum T.Hall & Seisums Iris galatica W.Irving Iris gatesii Foster Iris × germanica L. Iris giganticaerulea Small Iris glaucescens Bunge Iris goniocarpa Baker Iris gracilipes A.Gray Iris graeberiana Sealy Iris graminea L. Iris grant-duffii Baker Iris griffithii Baker Iris grossheimii Woronow ex Grossh. Iris halophila Pall. Iris hartwegii Baker Iris haussknechtii Bornm. ex Baker Iris haynei Baker Iris hellenica Mermygkas Iris henryi Baker Iris heracleana (J.Mart.Rodr. & M.B.Crespo) Fennane Iris hermona Dinsm. Iris heweri Grey-Wilson & B.Mathew Iris hexagona Walter Iris hippolyti (Vved.) Kamelin Iris histrio Rchb.f. Iris histrioides (G.F.Wilson) S.Arn. Iris hoogiana Dykes Iris hookeri Penny ex G.Don Iris hookeriana Foster Iris humilis Georgi Iris hymenospatha B.Mathew & Wendelbo Iris iberica Steven Iris imbricata Lindl. Iris inconspicua (Vved.) T.Hall & Seisums Iris innominata L.F.Hend. Iris ivanovae Doronkin Iris jacquinii (Schrank) ined. Iris japonica Thunb. Iris juncea Poir. Iris junonia Schott Iris kamelinii Alexeeva Iris kashmiriana Baker Iris kemaonensis Wall. ex D.Don Iris × ketzkhovelii G.N.Matveev Iris khassanovii Tojibaev & Turginov Iris kirkwoodiae Chaudhary Iris × kobasensis Prodan Iris kobayashii Kitag. Iris × koenigii Sosn. Iris kolpakowskiana Regel Iris kopetdagensis (Vved.) B.Mathew & Wendelbo Iris koreana Nakai Iris korolkowii Regel Iris koyuncui Firat Iris kurbanovii F.O.Khass. & Rakhimova Iris kurdica (Rukšans) Ruksans Iris kuschakewiczii B.Fedtsch. Iris kuschkensis Grey-Wilson & B.Mathew Iris lactea Pall. Iris lacustris Nutt. Iris laevigata Fisch. Iris latistyla Y.T.Zhao Iris lazica Albov Iris leptophylla Lingelsh. ex H.Limpr. Iris leptorrhiza (Vved.) Vved. Iris lineata Foster ex Regel Iris linifolia (Regel) O.Fedtsch. Iris linifoliiformis (Khalk.) Tojibaev & Turginov Iris loczyi Kanitz Iris lokiae Alexeeva Iris longipetala Herb. Iris longiscapa Ledeb. Iris lortetii Barbey Iris ludwigii Maxim. Iris lutescens Lam. Iris lycotis Woronow Iris maackii Maxim. Iris macrosiphon Torr. Iris maculata Baker Iris magnifica Vved. Iris mandshurica Maxim. Iris maracandica (Vved.) Wendelbo Iris mariae Barbey Iris marivanica Ruksans Iris marsica I.Ricci & Colas. Iris masiae Leichtlin ex Dykes Iris meda Stapf Iris microglossa Wendelbo Iris milesii Baker ex Foster Iris minutoaurea Makino Iris missouriensis Nutt. Iris munzii R.C.Foster Iris mzchetica Rodion. Iris nantouensis S.S.Ying Iris narbutii O.Fedtsch. Iris narcissiflora Diels Iris narynensis O.Fedtsch. Iris nectarifera Güner Iris × nelsonii Randolph Iris neoensata Y.N.Lee Iris neosetosa Y.N.Lee Iris × neumayeri Janch. ex Holub Iris nezahatiae Güner & H.Duman Iris nicolai (Vved.) Vved. Iris nigricans Dinsm. Iris notha M.Bieb. Iris odaesanensis Y.N.Lee Iris odontostyla B.Mathew & Wendelbo Iris orchioides Carrière Iris orientalis Mill. Iris orjenii Bräuchler & Cikovac Iris oxypetala Bunge Iris palaestina (Baker) Barbey Iris pallida Lam. Iris pamphylica Hedge Iris paradoxa Steven Iris paropamisensis T.Hall & Seisums Iris perrieri Simonet ex N.Service Iris persica L. Iris peshmeniana Güner & T.Hall Iris petrana Dinsm. Iris petri F.O.Khass., Rakhimova & Achilova Iris planifolia (Mill.) T.Durand & Schinz Iris platyptera B.Mathew & Wendelbo Iris polakii Stapf Iris pontica Zapal. Iris popovii (Vved.) Vved. Iris porphyrochrysa Wendelbo Iris postii Mouterde Iris potaninii Maxim. Iris prismatica Pursh Iris proantha Diels Iris probstii C.A.Wilson Iris psammocola Y.T.Zhao Iris pseudacorus L. Iris pseudocapnoides Rukšans Iris pseudocaucasica Grossh. Iris pseudonotha Galushko Iris pseudopumila Tineo Iris pskemensis Rukšans Iris pumila L. Iris purdyi Eastw. Iris purpureobractea B.Mathew & T.Baytop Iris qinghainica Y.T.Zhao Iris ramsayi T.Hall & B.Mathew Iris regis-uzziae Feinbrun Iris reichenbachiana Klatt Iris reichenbachii Heuff. Iris relicta Colas. Iris reticulata M.Bieb. Iris revoluta Colas. Iris × robusta E.S.Anderson Iris rodionenkoi (Lazkov & Naumenko) T.Hall Iris rosenbachiana Regel Iris rossii Baker Iris rudolphii F.O.Khass., Esankulov & Achilova Iris ruthenica Ker Gawl. Iris rutherfordii J.Mart.Rodr., P.Vargas, Carine & Jury Iris sabina N.Terracc. Iris × sancti-cyri J.Rousseau Iris sanguinea Hornem. Iris sari Schott ex Baker Iris savannarum Small Iris scariosa Willd. ex Link Iris schachtii Markgr. Iris schelkownikowii (Fomin) Fomin Iris schmakovii Alexeeva Iris serotina Willk. Iris setina Colas. Iris setosa Pall. ex Link Iris × setosothungbergii H.Koidz. ex T.Shimizu Iris sibirica L. Iris × sinistra Sosn. Iris sintenisii Janka Iris sisianica Zubov & Bondarenko Iris songarica Schrenk Iris sophenensis (Foster) B.Mathew & Güner Iris speculatrix Hance Iris sprengeri Siehe Iris spuria L. Iris staintonii H.Hara Iris statellae Tod. Iris stenophylla Hausskn. ex Baker Iris stocksii (Baker) Boiss. Iris stolonifera Maxim. Iris straussii Leichtlin ex Micheli Iris suaveolens Boiss. & Reut. Iris subdecolorata Vved. Iris subdichotoma Y.T.Zhao Iris susiana L. Iris svetlanae (Vved.) T.Hall & Seisums Iris swensoniana Chaudhary, G.Kirkw. & C.Weymouth Iris tadshikorum (Vved.) Vved. Iris taochia Woronow ex Grossh. Iris tarhunensis (Borzí & Mattei) Pamp. Iris tauri Siehe ex Mallett Iris tectorum Maxim. Iris tenax Douglas ex Lindl. Iris tenuifolia Pall. Iris tenuis S.Watson Iris tenuissima Dykes Iris × thompsonii <small>R.C.Foster</</small>small> Iris tibetica (Dykes) Bolt. Iris tigridia Bunge ex Ledeb. Iris timofejewii Woronow Iris tingitana Boiss. & Reut. Iris tridentata Pursh Iris tschandalasica Urusov Iris tubergeniana Foster Iris tuberosa L. Iris typhifolia Kitag. Iris unguicularis Poir. Iris uniflora Pall. ex Link Iris urmiensis Jekyll & E.T.Cook Iris variegata L. Iris vartanii Foster Iris ventricosa Pall. Iris verna L. Iris versicolor L. Iris vicaria Vved. Iris victoris F.O.Khass., Khuzhan. & Rakhimova Iris × vinicolor Small Iris × violipurpurea Small Iris virginica L. Iris vorobievii N.S.Pavlova Iris vvedenskyi Nevski ex Woronow & Popov Iris wallisiae T.Hall & Seisums Iris warleyensis Foster Iris wattii Baker ex Hook.f. Iris wendelboi Grey-Wilson & B.Mathew Iris westii Dinsm. Iris willmottiana Foster Iris wilsonii C.H.Wright Iris winkleri Regel Iris winogradowii Fomin Iris xanthochlora Wendelbo Iris xanthospuria B.Mathew & T.Baytop Iris xiphium L. Iris yebrudii Dinsm. ex Chaudhary Iris yedisuensis Yild. & Kiliç Iris zagrica B.Mathew & Zarrei Iris zaprjagajevii (N.V.Abramov) T.Hall & Seisums Iris zetterlundii Ruksans Iris zhaoana M.B.Crespo, Alexeeva & Y.E.Xiao

Coltivazione In floricoltura i giaggioli vengono grossolanamente suddivisi in due gruppi: Iris bulbosi Gruppo degli Xiphium: (I. xiphium = I. hispanica) Gruppo dei Reticulata: (genere Iridodictyum) Gruppo degli Junos: (genere Juno) Iris rizomatosi (genere Iris) Iris non barbati Sottogenere Limniris Sottogenere Xyridion Iris crestati Sottogenere Crossiris Iris barbati Sottogenere Iris

Le varietà rizomatose hanno fiori dalle corolle variegate di bianco, giallo chiaro, arancio, violetto, a volte con le tre divisioni interne rialzate della corolla di colore diverso dalle tre divisioni ricurve verso il basso. Comprendono varie specie, ad esempio: lI. germanica var. florentina (giglio di Firenze) di origine europea, erbacea perenne con grosso rizoma strisciante, ramificato, profumato, fusto eretto alto da 15 a , poco ramificato, che porta in aprile-maggio 2-4 fiori bianchi, foglie solitamente radicali a forma di sciabola, erette e acuminate, fiori profumati e grandi, con brattee scolorate, con perigonio di colore violaceo-pallido o quasi bianco, sei tepali i tre esterni forniti di strie pelose giallastre, tre stami; i frutti sono capsule oblunghe con numerosi semi bianchi; lI. germanica (giaggiolo di S. Antonio o iris) di origine europea, con grossi rizomi ramificati, fusto eretto alto , che porta in aprile-maggio fiori di colore viola-intenso poco profumati; lI. pallida (giaggiolo pallido o giaggiolo odoroso), di origine europea, diffusa nei luoghi aridi e rocciosi; ha un rizoma articolato, fiori delicatamente profumati, che perdurano anche nella stagione invernale, con perigonio formato da sei tepali violaceo-pallido e fauce giallastra; lI. pumilia di origine europea; lI. laevigata di origine giapponese; lI. susiana di origine asiatica; varietà del gruppo Oncocyclus originarie dell'Asia minore.