I Castra exempta sono un elenco dei castelli demaniali del Regno di Sicilia che l'imperatore Federico II, con Decreto Imperiale del 5 ottobre 1239 emanato a Milano, ritenne di gestire direttamente dalla propria Curia.

Storia Durante il regno federiciano, fu avviato un censimento dei castelli e con il decreto Statutum de reparatione castrorum (1231-1240) venne imposta la loro ristrutturazione e manutenzione a carico dei cittadini. Quasi contemporaneamente, col decreto del 1239, Federico individuava tra gli oltre 250 castelli, una ottantina particolarmente importanti per il controllo del territorio che, pertanto, determinò che dovessero essere definiti demaniali (exempta), ovvero dipendere direttamente dall'imperatore; inoltre istituiva i Provisores castrorum, una sorta di ispettori imperiali che avevano il compito di visitare regolarmente i castelli della propria giurisdizione, redigere un rapporto sulle loro condizioni, rifornire i castelli di armi e vettovaglie e quindi provvedere alla loro manutenzione e al pagamento dei militari. La nomina dei castellani rimaneva prerogativa regiaSthamer.

I provvedimenti del 1239 furono di notevole portata, se consideriamo che furono preceduti nel settembre di quell'anno da nuove nomine di tutti i giustizieri, i provisores e i castellani del RegnoRiccardo di San Germano. I Provisores erano solo cinque, avendo Federico accorpato gli undici Giustizierati del Regno in sole cinque circoscrizioni più ampie: Aprucii: Giovanni di Capua Terre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre Beneventane: Guglielmo di Suessa Capitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre Ydronti: Guidone del Vasto Sicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam Roseti: Bulcano di Napoli Sicilie ultra flumen Salsum: Guerrero de Franco

Nell'elenco che Federico, con la collaborazione di Pier della Vigna, stilò nel 1239 non compaiono i palazzi e le residenze di caccia e svago (domus solaciorum) di pertinenza comunque regia e soprattutto alcuni castelli federiciani molto noti (e sicuramente sotto il controllo della Curia) che però all'epoca non erano ancora stati costruiti o ultimati (il castello Ursino di Catania, Castel del Monte, il castello di Lucera e altri).

Elenco completo dei Castra exempta di Federico II Giustizierati località nome attuale castelloApruciiCivitellaCivitella del TrontoApruciiArquataArquata del TrontoApruciiBertonaBertona di PenneApruciiLeporanicaSan Nicandro di SulmonaApruciiIntroducumAntrodocoApruciiPaleariaPagliare di TagliacozzoApruciiLullanumLugnano di Ville Troiana, oggi RietiApruciiOvinulumOvindoliTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneSorellaSoraTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca ArcisRocca d'ArceTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre Beneventanecastrum CeriiCastrocieloTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre Beneventanerocca BujaniBoianoTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca GuillelmiRoccaguglielmaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneMons CasinusCassinoTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca JanulaCassinoRocca JanulaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca BantreRocca d'EvandroTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneMonticellumMonticelli TerracinaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneSugiumSuioTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca montis DraconisMondragoneTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneCapuaCapuaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneAversaAversaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneNeapolisNapoliCastel CapuanoTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneSalvator ad mareNapoliCastel dell'OvoTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneSummaSomma VesuvianaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneTurris majorSalernoCastello di ArechiTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneTramontumTramontiTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventanePugerolaPogerola di AmalfiTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca PimontisRoccapiemonteTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneGifonumGiffoniTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneOlibanumOlevano sul TuscianoTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventanePetrasturmulaPietrastorninaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneCampaniaCampagnaCastello GerioneTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneCapatiumCapaccioTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneRocca GloriosaRoccagloriosaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneSarnumSarnoTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneSalaSala ConsilinaTerre Laboris, comitatus Molisii, Principatus et Terre BeneventaneCaiatiaCaiazzoCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre Ydronti(lacuna)forse Bovino ?Capitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre Ydronti(lacuna)forse Matera ?Capitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre Ydronti(lacuna)forse Acerenza ?Capitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiMelfiaMelfiCastello di MelfiCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiRocca Sancte AgatheSant'Agata di PugliaCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiCanusiumCanosa di PugliaCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiBarolumBarlettaCastello di BarlettaCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiCastrum PaganumApricenaCastelpaganoCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiMons Sancti AngeliMonte Sant'AngeloCastello di Monte Sant'AngeloCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiTranumTraniCastello svevo di TraniCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiBariumBariCastello di BariCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiBrundusiumBrindisiCastello svevo di BrindisiCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiTarentumTarantoCastello di TarantoCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiOstunumOstuniCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiOyraOriaCastello di OriaCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiSanctus FelixSan FeleCapitinate, Basilicate, Terre Bari et Terre YdrontiGravinaGravina di PugliaCastello di GravinaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiAgellumAiello CalabroSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiNeocastrumNicastroCastello normanno-svevo di NicastroSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiCutronumCrotoneCastello di Carlo VSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiStilumStiloSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiSquillaciumSquillaceSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiBubalinumBovalinoSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiRe(gium)Reggio CalabriaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiAmigdaliaAmendoleaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiMessanaMessinaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiTarimeniumTaorminaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiCalatageronumCaltagironeSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiIaciumAci CastelloSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiSyracusiaSiracusaCastello ManiaceSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiPalmerium(?)Sicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiCastrum JohannisEnnaCastello di LombardiaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiNicosiaNicosiaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiMelaciumMilazzoCastello di MilazzoSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiMonsfortisMonforte San GiorgioSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiRamectaRomettaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiScalectaScaletta ZancleaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiSperlingaSperlingaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiMistrectaMistrettaSicilie citra flumen Salsum et totius Calabrie usque ad portam RosetiSanctus PhilatellusSan FratelloSicilie ultra flumen SalsumPanormumPalermoPalazzo dei NormanniSicilie ultra flumen SalsumTerminiumTermini ImereseSicilie ultra flumen SalsumCalataphimCalatafimicastello EufemioSicilie ultra flumen SalsumCalatamaurumContessa EntellinaRocca d'EntellaSicilie ultra flumen SalsumBellumreparumCampobello di MazaraRocca di BirribaidaSicilie ultra flumen SalsumLicataLicataSicilie ultra flumen SalsumBellumvidereCastelvetranoPalazzo Pignatelli

Note

Bibliografia Eduard Sthamer, Die Verwaltung der Kastelle im Königreich Sizilien unter Kaiser Friedrich II. und Karl I von Anjou, Leipzig, Hiersemann, 1914. Lucio Santoro, Tipologia ed evoluzione dell'architettura militare in Campania, in «Archivio Storico per le Province Napoletane», serie III, vol. VII-VIII (1968-1969), pp. 66-130. Lucio Santoro, L'architettura militare sveva in Campania, in Scritti in onore di Ottavio Morisani, Catania, 1992, pp. 117-126. Raffaele Licinio, Castelli medievali, Bari, Dedalo 1994, ISBN 8822061624 Lucio Santoro, Insediamenti svevi in Campania, in Federico II. Immagine e potere, a cura di Maria Stella Calò Mariani e Maria Raffella Cassano, Venezia, Marsilio,1995, pp. 335-342. Lucio Ganelli, Campagna Medievale, Napoli, ESI, 2005, ISBN 8849511132 Eduard Sthamer, L'amministrazione dei castelli nel regno di Sicilia sotto Federico II e Carlo I d'Angiò, Bari, Adda, 1995.

Collegamenti esterni

Categoria:Tipi di architetture