Dialett trentin ocidental

El dialett trentin ocidental a l'è on insemma de dialett de la lengua lombarda. Posizion e variant In del Trentin el passa el confin lenguistegh in tra el lombard e la lengua veneta. Per 'sta reson, a gh'è on bell poo zonn de transizion, e l'è minga semper ciar capii polido indè che 'l scomincia ona lengua e la finiss on'altra (anca perchè semm dree a parlà d'on continuum lenguistegh che 'l gh'ha mai avuu on istandard precis). I studios e i lenguista hinn d'acordi, poeu, che on temp l'area inscì-ciamada "lombarda" l'eva ben pussee granda, e la tirava denter anca el territori de Trent, menter al dì d'incoeu l'influenza veneta la restringiuu quell'area lenguistega chì. Incoeu poeudom mett denter al lombard domà la zona pussee ocidentala de la provincia de Trent, cioè la Val de Leder, i Giudicari de Dent e la Val del Ces fin su a Tion e poeu la Val Rendena. On quaidun el pensa che anca el Nones e, soratutt, el Solander poeuden vess consideraa di dialett lombard, del grupp alpin. A bon cunt, tutta quella zona chì l'è dree a ciappà semper pussee i caratteristegh del trentin comun, e donca de la lengua veneta.

Caratteristegh Del pont de vista lenguistegh, el trentin ocidental l'è proppi vesin al lombard oriental, del qual però el se slontana per on quai tratt fonetegh e morfologegh (de solet pussee conservativ) e lessical (pussee inovativ). Fonetega La pupart di dialett, foeura quei al confin con la Lombardia, conserven la N final In di dialett di Giudicari, la scompariss la N denanz a certi consonant (minga tucc), compagn del lombard oriental TANT: lomb. occ. [ta:nt], lomb. or. [tat], giud. [tat], rend. [tant] CINCH: lomb. occ. [tʃi:ŋk], lomb. oc. [sik], trent. oc. [siŋk] I dialett di Giudicari conserven la [ø], ma perden la [y] (sostituida cont ona [u]). In Val Rendena resisten tutt dò i vocai turbaa. TUTT: lomb. occ. [tyt], lomb. or. [tøt], trent. occ. [tut] o [tyt], trentin [tut] Se conserven, in certi cas, i ness latin PL e FL lomb. fior, trent. occ. flor, trent. fior.

Morfologia L'articol determinativ maschil l'è el, quell inteterminativ l'è en. El plural feminil el finiss in -e (in di dialett de l'alta Val Rendena la vegn ona -i) Lessegh El lessegh di dialett trentin ocidentai a l'è, in sostanza, quell comun a la pupart di parlà gall-italegh. El presenta di vesinanz particolar a quell de la Gardesana e a quell de la Valdenon e del Trentin. In di ultem desenni l'è semper pussee forta la presenza de venetismi, per via de l'influenza che la ghe riva de Trent. Quell lavorà chì se senta soratutt in di paes principai de la zona, e in de la Val de Leder, per la soa vesinanza cont el comun de Riva. Lombard Trentin occ. Venet inscì cossì cussì fonsg fongh fongo mangià, majà magnar magnar(e) oeuli ojo ojo oreggia reccia recia pader pare pare tropp massa massa vivuu vivest vivesto

I verb (dialett de la Bassa Val Rendena) Verb vess Indicativ present: mi só, ti 't sè, el a l'è, nü sóm, vü sé, ei i è. Indicativ imperfett: mi seva, ti 't sevi, el al seva, nü sévän, vü séväf, ei i seva. Indicativ futur: mi särò, ti 't särè, el al särà, nü säróma, vü säré, ei i särà. Congiuntiv present: che mi sia, che ti 't sii, che el al sia, che nü sóma, che vü ségäf, che ei i sia. Congiuntiv imperfett: che i füss, che ti 't füss, che el al füss, che nü füssäni, che vü füssäf, che ei i füss. Condizional present: mi säria, ti 't särii, el al säria, nü särìäni, vü särìäf, ei i säria. Infinii present: essro. Particippi passaa: stà.

Verb avèggh Indicativ present: mi g'hó, ti 't g'hè, el al g'ha, nü g'hóm, vü g'hé, ei i g'ha. Indicativ imperfett: mi gh'eva, ti 't gh'evi, el al gh'eva, nü gh'evän, vü, gh'éväf, ei i gh'eva. Indicativ futur: mi gh'avärò, ti 't gh'avärè, el al gh'avärà, nü gh'aväróm, vü gh'aväré, ei i gh'avärà. Congiuntiv present: che mi gh'abia, che ti 't gh'abi, che el al gh'abia, che nü gh'ómä, che vü gh'abiégäf, che ei i gh'abia. Congiuntiv imperfett: che mi gh'öss, che ti 't gh'öss, che el al gh'öss, che nü gh'össän(i), che vü gh'gh'össäf, che ei i gh'öss. Condizional present: mi gh'aväria, ti 't gh'avärii, el al gh'aväria, nü gh'avärìäni, vü gh'avärìaf, ei i gh'aväria. Infinii present: avér. Particippi passaa: bü.

I coniugazion Indicativ present: mi mässödo, ti 't mässödi, el al mässöda, nü mössädóm, vü mössädé, ei i mässöda. Indicativ imperfett: mi mässödava, ti 't mässödavi, el al mässödava, nü mässödavän, vü mässödaväf, ei i mässödava. Indicativ futur: mi mässödärò, ti 't mässödärè, el al mässödärà, nü mässödäróm, vü mässödäré, ei i mässödärà. Congiuntiv present: che mi mässöda, che ti 't mässödi, che el al mässöda, che nü mössädóma, che vü mössädégaf, che ei i mässöda. Congiuntiv imperfett: che mi mössädöss, che ti 't mössädöss, che el al mössädöss, che nü mössädössani, che vü mössädössaf, che ei i mössädöss. Condizional present: mi mässödäria, ti 't mässödärii, el al mässödäria, nü mässödärìani, vü mässödärìaf, ei i mässödäria. Infinii present: mössädàr. Particippi passaa: mössädà.

II coniugazion Indicativ present: mi so, ti 't sè, el al sa, nü sóm, vü sé, ei i sa. Indicativ imperfett: mi seva, ti 't sevi, el al seva, nü sévän, vü ségäf, ei i seva. Indicativ futur: mi savärò, ti 't savärè, el al savärà, nü saväróm, vü saväré, ei i savärà. Congiuntiv present: che mi sapia, che ti 't sapi, che el al sapia, che nü sóma, che vü ségäf, che ei i sapia. Congiuntiv imperfett: che mi savöss, che ti 't savöss, che el al savöss, che nü savössäni, che vü savössäf, che ei i savöss. Condizional present: mi saväria, che ti 't savärii, che el al saväria, che nü savärìäni, che vü savärìäf, che ei i saväria. Infinii present: savér. Particippi passaa: savü/savöst.

III coniugazion Indicativ present: mi godo, ti 't godi, el al god, nü godóm, vü godé, ei i god. Indicativ imperfett: mi godeva, ti 't godevi, el al godeva, nü godévän, vü godégäf, ei i godeva. Indicativ futur: mi godärò, ti 't godärè, el al godärà, nü godäróm, vü godäré, ei i godärà. Congiuntiv present: che mi goda, che ti 't goda, che el al goda, che nü godóma, che vü godégäf, che ei i goda. Congiuntiv imperfett: che mi godöss, che ti 't godöss, che el al godöss, che nü godössäni, che vü godössäf, che ei i godöss. Condizional present: mi godäria, ti 't godärii, el al godäria, nü godärìäni, vü godärìäf, ei i godäria. Infinii present: gòdro. Particippi passaa: godü/godöst.

IV coniugazion Indicativ present: mi dorm(o), ti 't dorm(i), el al dorm, nü dormigóm, vü dormì/dormighè, ei i dorm. Indicativ imperfett: mi dormiva, ti 't dormivi, el al dormiva, nü dormivän, vü dormiväf, ei i dormiva. Indicativ futur: mi dormirò, ti 't dormirè, el al dormirà, nü dormiróm, vü dormiré, ei i dormirà. Congiuntiv present: che mi dorma, che ti 't dormi, che el al dorma, che nü dormigóma, che vü dormighégäf, che ei i dorma. Congiuntiv imperfett: che mi dormigöss, che ti 't dormigöss, che el al dormigöss, che nü dormigössäni, ch vü dormigössäf, che ei i dormigöss. Condizional present: mi dormiria, ti 't dormirii, el al dormiria, nü dormirìäni, vü dormirìäf, ei i dormiria. Infinii present: dormir. Particippi passaa: dormì.

Verb vorè Indicativ present: mi vöj, ti 't vö, el al völ, nü volóm, vü volé, ei i völ. Indicativ imperfett: mi voleva, ti 't volevi, el al voleva, nü volévän, vü voléväf, ei i voleva. Indicativ futur: mi vorò, ti 't vorè, el al vorà, nü voróm, vü voré, ei i vorà. Congiuntiv present: che mi vöga, che ti 't vöghi, che el al vöga, che nü volómä, che vü volégäf, che ei i vöga. Congiuntiv imperfett: che mi volöss, che ti 't volöss, che el al volöss, che nü volössäni, che vü volössäf, che ei i volöss. Condizional present: che mi voria, che ti 't vorii, che el al voria, che nü vorìäni, che vü vorìäf, che ei i voria. Infinii present: volér. Particippi passaa: volöst.

Verb podè Indicativ present: mi poss, ti 't pö, el al pöl, nü podóm, vü podé, ei i pöl. Indicativ imperfett: mi podeva, ti 't podevi, el al podeva, nü podévän, vü podéväf, ei i podeva. Indicativ futur: mi podärò, ti 't podärè, el al podärà, nü podäróm, vü podäré, ei i podärà. Congiuntiv present: che mi pöda, che ti 't pödi, che el al pöda, che che nü podómä, che vü podégäf, che ei i pöda. Congiuntiv imperfett: che mi podöss, che ti 't podöss, che el al podöss, che nü podössäni, che vü podössäf, che ei i podöss. Condizional present: mi podäria, ti 't podärii, el al podäria, nü podärìäni, vü podäriäf, ei i podäria. Infinii present: podér. Particippi passaa: podöst.

I numer Tiarn de Sott Roncon Spiazzü un ündó dó dütré trè triquater quater quatrosinch sinch sinchses ses sèset set setot ot otnöf nöf nöfdes des desóndes undes undascdódes dudes dudasctrèdes trèdes tradascquatòrdes quatòrdes quatòrdascquindes quindes quindascsèdes sèdes sadascderisét derasèt deriscètdesdòt desdòt disdòtdesnöf desnöf disnöfvinti vinti vinti

Esempi del dialett de Stremb Stremb a l'è on dialett de l'alta Val Rendena.

Al temp dal prum re di Cipro, dop ca Goffredo di Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, 'na siora de Guascogna l'ha volest nar come piligrina a visitar el Santo Sepolcro; e nel vignir indré, quand ca l'è stada a Cipro, l'ha urtà a gàter arquancc óman, ch'apena ch'ei l'ha vigiuda no i ha podest far a men da narghi apé, e farghi tuti li maligrazi ca i ha podest. Par cóst ela, plangigand e travajada, l'ha pinsà da farghi savér al re tut cól ca l'ha dovest sofrir. Pruma par aftro l'ha volest saver informarse chi om ca l'è 'l re, e vergun i g'ha dit ca l'è 'n poch de bon, che no se 'n töl cura gnà de el stess, e men che men di aftri. A sintir 'sti rason, la pora siora l'ha pers ogni spiranza ch'el re el voless törsala su per ela, e castigar i sö ofansor; par aftro, par aver almen en poca de sodisfazion, l'è nada e fass coragg e spirit da nar dinancc dal re ela en parsona, e dirghi ca no l'è bon da negota. Donca en dì l'è nada coi ògg plin di lagrimi dinancc dal re, e la dis: "Sior, mé no ven miga chicì parchè me ireza co té t'il ta 'n toghi a cor par el mal ch'ei m'ha fat; ma invezi parchè ti m'insegni impartì te fé a lassar e inglotir i dispecc ca me irez che i te faga, parchè ci voria imparar anca mé par sofrir con pasienza coi ca i m'ha fat". Al re, ca fina alora l'era sempro stà trascurant, par 'sti rason ciari e neti da cola bona siora, al s'ha coma disdrominzà, e d'alora inancc no l'ha pardonà pu a nigun ca ofandass l'onor dal sò regno. Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 644

Esempi de dialett moderno Dialett de Roncon Roncon l'è on comun di Giudicari, in de la Val del Ces.

L'ann passà el mè nono, che ier l'ha fat i otant'agn, el m'ha contà a mi e a la mia sorèla cóla storia chì. Gh'era 'na volta endén paesòt, n'ómen che 'l gh'eva dó fiöi. En dì, el pu zóven di dó fradèi l'è nà dal sò pare e 'l g'ha dit: "Pupà, vöj avérghe tut cól che me speta; déme la mia part!". El vegg, che 'l ghe voleva tat bén (forse anca massa) ai sò fiöi, l'ha fat cól che 'l ghe domandava. Poch dì dopo el putèl l'ha ciapà tucc i sò solcc e l'è caminà. Endena cità dalóngg l'ha fat la bela vita, el s'è inciocava ensèma ai sò soci e 'l balava con le putane. Cossì en poche stamane l'ha fà fò tucc i solcc e l'è restà sensa nient. Co gh'evel da far? Coma l'avressel vivest? Endóe l'avriel gatà 'n tochèl de pan? A la fin l'è nà da 'n contadin e 'l g'ha domandà: "Gh'év bisogn de 'n famej?" "Sì" el g'ha respondù 'l contadin, "ma ta 'l sé: st'ann g'hóm avèst la bruma, massa aqua e, estra, la tompesta. Alora podró darte solo 'n pó de pan e niént de pu". "No ocór che me déghev alter: basta che no gh'abie da morir!" "Tucc i dì te naré al cap e in cól prà a pascolar i mé porcéi e le mie féde. Sét contét?" E 'l pór diàol l'ha menà al pascol i bestiöi del sò padron trie, sich, des, vinti, tante ólte. Ma quand che 'l vedeva 'n porcel grass che 'l magnava le giande, el diseva 'ntra de vel: "Por mi! Se fusse stà a cà mia, quat che saria stà mej per mi! Come ch'a l'era bel dal mè pupà! Adess invece stó propi mal!". E per no morir, el magnava erba e radis, e 'l plangeva: "Almen podèss tornar endré dai mé!".