Ol bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa; insèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialècc orientài de 'l lombard. Al sò interèn, ach s'i gh'è di pìcole diferènse in tra i zòne, ol sistéma d'la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è compagn.
Fonética IPA Descrissiù Esèmpe Anteriùr seràda mìa srotondàda sich Anteriùr semi-seràda mia srotondàda sét Anteriùr semi-deèrta mìa srotondàda sèch Anteriùr deèrta mìa srotondàda sach Posteriùr semi-seràda srotondàda sót Posteriùr semi-deèrta srotondàda sòch Anteriùr semi-seràda srotondàda sö Anteriùr seràda srotondàda mür Posteriùr seràda srotondàda pura
Ortograféa
Al dé de 'ncö la piö dovrada l'è chèla del Dücàt de Piassa Püntida Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa. (che l' organìsa ach di còrs de dialètDue corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica). In del passàt però a n'è stàcia dovràda piö d'öna da i dièrs aütùr, e 'ncö gh'è ach la possibilità de dovrà öna di grafée pensade per tüt ol lombard.
Artìcoi e preposissiù In del bergamàsch gh'è du gèner (maschìl e femnìl) e du nömer (singolàr e plüràl).
Artìcoi determinatìv Maschìl sing.: ol 'l (denàcc a consonàncc, dòpo i vocài, mia obligatòre), l' (denàcc a vocàl, ma 'l sarèss piö giöst 'l), o' (denàcc a s surda piö consonànt) esèmpe: ol liù, ciapà 'l gat, l'öcc, o' ströcc Femnìl sing.: la l' (denàcc a vocàl) esèmpe: la s-cèta, l'orègia Plüràl f. e m.: i esèmpe: i fómne, i òmegn
Artìcoi indeterminatìv Maschìl sing.: ü ün o ön denàcc a vocàl esèmpe: ü gal, ön animàl Femnìl sing.: öna ön' denàcc a vocàl esèmpe: öna scagna, ön'ombrèla
Omissiù de l'artìcol Gh'è di ólte in di quai i artìcoi i se làssa pèrd. Esèmpi per capì: Mé màder la m'à dìcc Só 'ndàcc a Türì Mé làure nòcc e dé
Denàcc a i nòm pròpe de persuna g'è de dovrà l'articòl. Esèmpe: Ol Tóne 'l m'à dìcc
Preposissiù Preposissiù articolade ol la idedel, dolde ladiaala laai, a idadalda ladi, daiin ('n)in delin de lain diconcolco lacoisösöl, sö'lsö lasöi, sö iperper olper laper itratra oltra latra i
Tra l'è dovràt ach con de: tra de o in tra de.
Nòm e agetìv Gèner In del bergamàsch gh'è du gèner: maschìl e femnìl.
Chèi che al maschìl i fenéss con di consonàncc, al femnìl i zònta a (gròss, gròssa) I vocài àtone a la fì di paròle i diènta a (ol nòno, la nòna) Chèi che i fenéss con di vocài tòniche i zònta na (picinì, picinìna) Gh'è ach di casi chi gh'à du nòm dièrs per ol maschìl e 'l femnìl (òm, fómna)
Nömer In del bergamàsch gh'è du nömer: singolàr e plüràl.
Per fa 'l plüràl per chèi che al singolàr i fenéss con di consonàncc: d, t i diènta cc (ol dispet, i dispecc) n la diènta gn (l'an, i agn) l la diènta i (ol badél, i badéi) I ötre consonàncc i rèsta istèss (ol vèrs, i vèrs);
Chèi che i fenéss con di vocài tòniche: al plüràl i rèsta istèss (la sità, i sità);
Chèi che i fenéss con di vocài àtone: a al plüràl la diènta e (la bandéra, i bandére); e al plüràl la rèsta istèss (ol döbe, i döbe);
Chèi che i fenéss con: ca, ga i diènta che, gh'è (óca, óche);
Chèi che i fenéss con: cia, gia al plüràl i diènta ce, ge (la ègia, i ège);
Chèi che i fenéss con: o i diènta i (ol caso, i casi);
Chèi che i fenéss con: àia o òia al plüràl i pèrt la i (la pàia, i pàe; la fòia, i fòe)
Agetìv e particìpi passàcc I gh'à l'istèss gèner e nömer del sogèt; chèi al maschìl singolàr d'ordinare i fenéss con di consonàncc e al plüràl i rèsta istèss, a ecessiù de chèi che i fenéss con -t, che l'è idolsìta in -cc e che de spèss l'è pronünciàt -i quando l'agetìv l'è sèguet da consonànt.
sì' stacc fürtünacc iér [siˈstai̯ fyrty'natʃ jer ] ga sì' 'ndacc iér [gasin'datʃ jer]
Chèi al femnìl singolàr i fenéss d'ordinare per -a, che al plüràl la diènta -e (mat, macc, mata, mate).
Alterassiù di nòm e agetìv AccrescitìvDiminutìvMaschìlFemnìlMaschìlFemnìl -ù -una -ì -ina -àss -assa -èl -èla -òt -òta -èt -èta
Esèmpe: gat, gatù; cà, cagnàss padèla, padelina; màgher, magrèt
I pöl vèss alteràcc ach con i prefìss dis- e in-, chi càmbia ol significàt in del contrare.
Esèmpe: ötel, inötel; onùr, disunùr
Gracc di agetìv qualificatìv Comparatìv de uguagliansa: compàgn de, come, coma, tat quat de, esèmpe: lü l'è bèl compàgn de té.
Comparatìv de magiuransa: piö... de, esèmpe: lü l'è piö bèl de té.
Comparatìv de minoransa: méno... de, esèmpe: lü l'è méno bèl de té.
Comparasiù: piö... che..., méno... che..., esèmpe: piö lóngh che largh, méno lóngh che largh.
Superlatìv relatìv: ol piö... de..., ol méno... de..., esèmpe: ol piö bèl dol paìs, ol méno bèl dol paìs.
Superlatìv assolüt: Co la zónta d'ün avèrbe: pròpe, töt, piö che, tant, gran(d), esèmpe: pròpe bèl. Co la zónta d'ün òter agetìv, esèmpe: grass impastàt, maghèr impèch. Co l'alterasiù del agetìv, esèmpe: contét, contentù. Col dópe agetìv, esèmpe: largh largh. Col dópe agetìv, e 'l segónd al ciàpa 'l sufìss -ènt, esèmpe: mars marsènt. Ga sarèss ach ol sufìss -ìssem, che però 'l è ün italiànism; esèmpe: bé, benìssem.
Agetìv determinatìv Agetìv de nömer Cardinài123456789ü (öna)du (dò)tri (trè)quàtersichséssètòtnöv101112131415161718désöndesdùdes(dòdes)trédesquatórdesquìndessédesdessèt(dersèt)desdòt19202122100200100020003000desnövvintevintü(vintöna)vintedù(vintedò)sènt(sènto)dösent(dösento)méladù mélatri méla
Ordinài prim, segónd, tèrs, quart, quint, sèst chèl di sèt, chèl di òt, chèl di növ...
In del parlà gh'è ach di òter nömer ordinài, ma i è di furme particolàr, per esèmpe: öna pónta de tri otàv
Agetìv distributìv Gh'è di espressiù apòsta, per esèmpe: ü per ü a ü a ü, ü a la ólta
Agetìv e pronòm de possèss Agetìv e pronòm de possèss Maschìl Femnìl Singolàr Plüràl Singolàr Plüràlmémémé, méamé, méetòtòtòtòsòsòsòsònòstnòs-ccnòstanòstevòst, òstvòs-cc, òs-ccvòsta, òstavòste, òstesòsòsòsò
Per rinforsài: mé de mé, sò de lü, òst di òtre, ecètera.
Agetìv e pronòm dimostratìv Agetìv e pronòm dimostratìv Maschìl Femnìl Singolàr Plüràl Singolàr Plüràl chèst, chèsto, sto chès-ce, s-ce chèsta, sta chèste, ste chèl chèi, chi chèla chèle
Pronòm Pronòm persunài Pronòm persunài Principài Segondari Enclìtici Compl. dirèt Compl. indirètmé--mme, mame, matéte, ta-tte, tate, talül' (ach 'l)-llagheléla-lalaghenóter, nótre (**)a m'-m/-s(*)meme(v)óter, (v)ótre (***)--vve, vave, valuri-ii aghelurei-ei aghe (*) Tirabósch e Zanetti ol prim, di ótre gramàtiche ol segónd (**) Arcaègh nu o nó (***) Arcaègh (v)u o vó
Ol pronòm p. principàl l'è 'l sogèt del discórs. L'è mia obligatòre. Esèmpe: Lü l' fà Ol pronòm p. segondare 'l va tra 'l sogèt e 'l vèrb. D'ordinare l'è obligatòre, la fà ecessiù la tèrsa persuna singolàr del vèrb vèss col pronòm ghe Esèmpe: Lü l' fà Esèmpe de ecessiù: Lé de dré gh'è öna bèla fontana I pronòm p. enclìtici i sa zònta in de la fì del vèrb. Gh'è ach -ga, datìv per la tèrsa persuna singolàr e plüràl. Esèmpe: Ciàpega mia i sò laùr! I pronòm p. co la funsiù de complèment dirèt i vé prima del vèrb e i respónd ai domande: chi? che còsa? Esèmpe: lü l' la ciama I pronòm p. co la funsiù de complèment indirèt i vé prima del vèrb e i respónd ai domande: a chi? a che còsa? Esèmpe: lü l' ghe sirca 'l post
Pronòm riflessìv se (dovràt ach sa)
Mé me (se) prepàre té te se prepàret lü l' se prepàra nóter a m' se prepàra óter ve (se) preparì lur i se prepàra
Pronòm de possèss Arda Agetìv e pronòm de possèss
Pronòm dimostratìv Arda Agetìv e pronòm dimostratìv
Pronòm relatìv
che, esèmpe: La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la Ressuressiù L'òm che l'à lauràt insèma a mé l'è de Albì
chi che, esèmpe: Ò troàt chi che me dàa fastöde
Pronòm üniersàl In de 'l lombàrd gh'è öna vocàl (a per ol bergamàsch) che de spèss se dóvra denàcc ai vèrb, ciamàda di stüdiùs pronòm üniersàl. In realtà l'è adóma ü "sóno de apògio", che 'l gh'à mia significàt.
Esèmpi: a só 'ndàcc a Milà, l'è istèss che dì só 'ndàcc a Milà; ol mónd a l'indarèss piö bé; a té bambo!
Vèrb I vèrb in del bergàmasch i gh'à sés persune, ma tré de chèste (i tèrse persune e la prima persuna singolàr) i è eguàl. Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mia obligatòre) e 'l vèrb.
I tép di vèrb i è tri: presènt, passàt, futùr; gh'è mia 'l passàt remòt, gh'è adòma l'imperfèt. Gh'è pò di òter tép facc coi du vèrb ausiliàri èss e ìga: passàt pròssem, trapassàt pròssem, futùr anteriùr.
I möcc i è: infinìt, indicatìv, congiüntìv, condissionàl, particìpi (o particépe), imperatìv, geründe.
I vèrb in del bergàmasch i gh'à ach la furma interogatìva.
Vèrb ausiliàr Èss {| style="text-align: center; border-spacing: 2px; background: #f9f9f9; border: 2px solid #efefef" |+ colspan=3 |ÈSS, VÈSS |- | colspan=2 | indicatìv presènt || p. pròssem imperfèt || trap. pròssem futùr sèm. || futùr ant.mé só só stàcc sìe, sére sìe stàcc saró saró stàccté te sé sé stàcc sìet, séret sìet istàcc saré saré stàcclü l' è è stàcc éra, ìa éra stàcc sarà sarà stàccnóter a m' sè sè stàcc sìa, séra sìa stàcc sarà sarà stàccóter sì sì stàcc sìev, sérev sìev istàcc sarì sarì stàcclur i è è stàcc éra, ìa éra stàcc sarà sarà stàcc | {| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;" |- ! infinìt |- | presènt |- | èss
|passàt
| èss istàcc |- | p. passàt |- | stàcc |- | (f.) stàcia
congiüntìv che... (pr. pa.), se... (im. tr.) presènt || passàt imperfèt || trapassàt mé sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàccté te sìet sìet istàcc fösset, födèsset fösset istàcclü l' sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàccnóter a m' sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàccóter sìev, sìghev sìev istàcc fössev, födèssev fössev istàcclur i sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàcc | condissionàl (*) presènt |- |mé || sarèss |- |té te || sarèsset |- |lü l' || sarèss |- |nóter a m' || sarèss |- |óter || sarèssev |- |lur i || sarèss
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;" ! colspan=1 | imperatìv |- |presènt - - - - - - |- | colspan=3 style="font-size: 90%; text-align:left" | (*) Ol Zanetti in de la sò gramàtica l' scriv che 'l condissionàl presènt l'è istèss al congiüntìv imperfèt, e 'l condissionàl passàt al congiüntìv trapassàt. |}Geründe: di ólte l'è dovràt essèndo (presènt) e essèndo stàcc (passàt). I è però di italiànism. Per rimedià a la mancansa del geründe, se dóvra di espressiù, per esèmpe: intàt che l'è, 'n del vèss, col vèss, sicòme che l'è.
Iga IGA, VIGA indicatìv presènt || p. pròssem imperfèt || trap. pròssem futùr sèm. || futùr ant.mé gh'ó gh'ó üt gh'ìe, gh'ére gh'ìe üt gh'avró gh'avró ütté te gh'é gh'é üt gh'ìet, gh'éret gh'éret vüt gh'avré gh'avré ütlü l' gh'à gh'à üt gh'ìa, gh'éra gh'éra üt gh'avrà gh'avrà ütnóter a m' gh'à gh'à üt gh'ìa, gh'éra gh'éra üt gh'avrà gh'avrà ütóter gh'ì gh'ì üt gh'ìev, gh'érev gh'érev vüt gh'avrì gh'avrì ütlur i gh'à gh'à üt gh'ìa, gh'éra gh'éra üt gh'avrà gh'avrà üt infinìt presènt |- | (v)iga
|passàt iga üt p. passàt |- | (v)üt |- | (f.) (v)üda
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;" ! colspan=5 | congiüntìv |- |style="font-size: 65%; | che... (pr. pa.), se... (im. tr.) || presènt (*) ||passàt imperfèt || trapassàtmé gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vütté te gh'àbiet gh'àbiet vüt gh'èsset gh'èsset vütlü l' gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vütnóter a m' gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vütóter gh'abiéghev gh'àbiéghev vüt gh'èssev gh'èssev vütlur i gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vüt condissionàl (**) presènt |- |mé || gh'avrèss |- |té te || gh'avrèsset |- |lü l' || gh'avrèss |- |nóter a m' || gh'avrèss |- |óter || gh'avrèssev |- |lur i || gh'avrèss
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;" ! colspan=1 | imperatìv |-