Delebi (nom ofizzial in talian: Delebio) a l’è on comun italian, de la region Lombardia, in Provincia de Sondri.

Al gh'ha , cont ona superfis de km² e ona densità de ab./km².

A l’è tacaa a Andel, Colegh (LC), Dubin, Pagnona (LC), Piantee, Promana (LC) e Rogol.

La gh'ha anca 'na frazion: i Tavan. Geografia Delebi a l'è on center important de la bassa Valtolina, che 'l se troeuva al princippi de la Val Lesna, che l'è traversada del riaa (localment: avall) con l'istess nomm. El sò confin meridional a l'è contornaa de la cresta principal di Orobi (localment a ghe disen el fil), e i sò scimm principai hinn: el Legnon (localment la Pizza), 2.605 meter. el Pizz Volt, 2.505 meter. el Colomban, 2.5000 meter. el Pizz Cortes. el Pim-Pom, 2.353 meter. el Stavell, 2.259 meter. el Pizz de Valtorta, 2.054 meter. In del territori comunal a troeuvom vari alp e caser: in tra i pussee important a gh'è Nogheree, la Poncina, Osigg, Canargh e Torrascia. Storia

La presenza de l'omm in de la zona de Delebi l'è atestada anca in di temp antigh. El nomm antigh Alebium el compariss per la prima voeulta in d'on diploma del 724, indè che 'l re di longobard Liutprand el ghe da a la basilega de San Carpofen de Comm ona quai terra in de la bassa Valtolina, tant 'me Alebium, Roncalia (Roncaja), Mosergia (Morbegn) e Colione (Colegh). El diploma l'è squasi sicurament on apocrif, e frutt de 'na rielaborazzion pussee moderna: ma la soa atendibilità l'è confermada del fatt che 'l patron de Delebi l'è proppin el san Carpofen, e che in del 1159 l'imperador Barbarossa el gh'ha confermaa a la basilega comasca i sò vegg possediment, anca a Alebium e a Morcintia (on olter nomm antighd de Morbegn). El 18 de agost del 1204, per concession de l'abaa de Aquafreggia, l'è nassuu el comun liber de Delebi, che l'è staa unii a Rogol (cont Andel) fina al 1616. I raport con la badia de Aquafreggia (fondada in del XII secol a Roncal, frazzion de Lenn) hinn staa ben strecc per tanti secoi. La badia la gh'era di possediment anca a Andel, Rogol, a Soregh e a Gera. I monegh hann miss in pee anca on monasteroeu e ona gesetta in del territori de Delebi, che incoeu hinn descomparii, ma gh'hann lassaa el nomm al rion ciamaa Badia. La dominazzion de la badia comasca l'è durada fina al 1504. In tra el 26 e 'l 27 de november del 1423 a Delebi gh'è staa ona bataja tra Milanes e Venezzian: i primm, comandaa del Piccinino, insemma ai leaa valtolitt, hinn staa bon de batt i Venezian, che aveven traversaa el Pass San March e voreven provà a ciappà la Valtolina. Popolazzion I delebiatt hinn staa spartii per secoi in tra quei che viveven in del paes e quei che viveven in di alp de la vall. La division la reguardava anca i mestee. Ogni grupp el gh'aveva anca on sò soranomm: a meza costa gh'era i braghin in la zona pedemontana (che la va de Torrascia a Tavan) a viveven i torrascioeu, i crosciroeu e i tavanei. in del paes a viveven i "sciori" o "piazzaroeu". La cambiava anca la lengua doperada: i primm duu grupp conservaven el dialett pussee sbottasciaa e tipegh, intant che i "sciori" parlaven ona variant pussee vesina a quella doperada in su la riva del Lagh de Comm, e donca pussee sensibela al modell lengusitegh milanes. Quella division chì l'è durada almeno fina a la Prima Guerra Mondial. El dialett delebiatt

El delebiatt el se deslontana minga del rest di dialett de la bassa Valtolina. Te 'l chì on quai confront cont el milanes: Lombard Milan Delebi can [kãː] [kãː] capell [ka'pɛl] [ka'pel] gera ['dʒeːra] ['ʒɛːra] gesa ['dʒeːza] ['ʒeːza] meda ['meːda] ['miːda] nev [neːf] [niːf] piazza ['pjasa] ['tʃatsa] preved ['preːvet] ['prɛːvat] sotta ['sɔta] ['suta]

Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Delebi l'è mustraa in de la tabela chi de sota

Riferiment

Categoria:Comun de la provincia de Sondri