In física, i partisèj a inn i ünità ca custitüíssenn la matéria; sa pö fà distinziun tra i partisèj elementaar, cunsideraa minga spartíbil (cumè l'eletrún), e chii cumpòost, ca pödenn invéci vèss spartii in d'una quaj partisèla püssee piscinína (cumè ul prutún).
Partisèj fundamentàj Seguunt la teuría de adèss i partisèj fundamentàj a pödenn vèss classificaa in difereent maneer: Leptúni: g'ann un spin de 1/2; eletrúni, muúni, tauúni: g'ann càrica elétrica ca la vaar -e; neütrítt: g'ann minga de càrica elétrica;
Quark: ga n'è de sés tiip, ca ga dísenn saúr (u, d, s, c, t, b); a stann màj in de per luur, ma a fúrmenn partisèj cumpòost. G'ann un spin de 1/2, e g'ann càrica elétrica frazziunària.
Partisèj purtaduur de interazziun; g'ann un spin 1 e càrica elétrica zéro (föra ca ul busún W, c'al g'à +-e); futúni: a pórtenn la fòrza eletrumagnética; gluúni: a pórtenn la fòrza nücleaar fórta; busúni W u Z; a pórtenn la fòrza nücleaar débul; gravitúni: a pórtenn la fòrza de gravità (i scénziaa ann munàn de truàii, e inn dumè partisèj teòrich);
Partisèla de Higgs; la g'à spin zéro (a l'è dumè una partisèla teòrica).
Partisèj cumpòost I partisèj cumpòost sa spartíssenn in: bariúni: furmaa da 3 quark, ciamaa quark de valénza; i püssee impurtaant a inn: prutúni: càrica elétrica +e; neütrúni: càrica elétrica zéro;
mesúni: furmaa da 2 quark de valénza.
Tütt insèma, i bariúni e i mesúni ga dísenn adrúni.
A l'è impurtaant de dí ca, per tütt i difereent partisèj, sa pö truà anca la curespundeent antipartisèla.
Classificazziun dii partisèj in de la física statística In física statística, i partisèj sa spartíssenn in: fermiúni: g'ann spin +-1/2 e dunca ga ubedíssenn al princípi de esclüsiun del Pauli; busúni: g'ann spin intréch.
Categoria:Fisega