thumb|150px|right|Paol Diacon, el gh’ha scrivid la Historia Langobardorum I Lombarcc antigh o Langobarcc (latin: langobardi; sgermanich antigh: langbärte) i era un popol sgermanich che inanz de l’Età de Mez el gh’ha havid per secoi un istil de vita soratœut nomadich e, en del cors de le soe migrazzion storiche, i s’è en fin menacc de le vallade del fium Elba enfina a la penisola italiaca. Del 568 i s’è stabilicc en Italia sota la guida del rè Alboin, endove che i gh’ha fondad prima un regn indipendent, e pò i gh’ha portad enancc una politica d’espansion con l’andà infinamaj a ocupà asquas tœuta la penisola intrega. El Regn lombard l’è anch stad conquistad del Carl Magn en del 774 che el gh’ha ciapad inscé el titol de rè dei franch e dei Lombarcc, che pussee tard l’è stad incorporad al sò territori e l’è vegnid donca a fà part de l’Imperi carolinsg medem.
Origin I Lombarcc i era conossicc dei Roman sgiamò en epoca antiga: en de l’ann 98 de l’era comœuna, el storich Tacid el je nominava sgià bella en d’una dei soe œuvre sœui german, Germania, siben cheste sgencc ché le restarà an’mò en de l’ombria per secoi e la soa storia an’mò l’era mal conossida en del secol V. El popol dei Lombarcc el partecipa mia a le invasion e a le migrazzion barbariche dei secoi IV e V.
La soa tradizzion oral tarda (l’Origo gentis Langobardorum) la descriv come i Lombarcc i gh’hape lassad la Scandinavia — sota la guida de la regina Gambara e dei sœu duu fiœui, Iber e Agg — e come i se sape stabilicc en de l’Europa centrala. La fa fœura ancasé una spiegazzion de l’etimologia del sò nom, zoè i “longhe-barbe”: segonda a la lesgenda, chesto nom el ghe saress stad dad propri de l’Odin a la tribù piscinina dei winnili (“i guerrer”), depos che le fomne de chesta tribù le s’era tajade via i cavei e le j’haviva dopracc per fàss sœu dei bei barbon, sota consej de la deja Freja, mier de l’Odin medem. Questa azzion ché, de facc, la gh’haviva come l’obietiv el fà somejà l’armada dei Lombarcc pussee numerosa en d’un moment de la soa storia en del qual i era dree a frontà un’invasion de part dei vandai, una tribù che la viviva en d’un territori lilinscé confinant e che, a bon cunt, i era ben pussee numeros de lor. Per quella reson ché, la lesgenda la vœul che i Lombarcc i sape stacc el popol preferid de l’Odin.
L’œuvra la gh’ha per modell la storia de la migrazzion dei Gocc — sgiamò descrivida del storich Sgiordan — e forsi anch la storia de la migrazzion dei Anguel, dei Jucc e dei sassen envers l’isola de Bretagna reportada en de la Cronaca anglo-sassona. A bon cunt, el carater mitologich de la tradizzion lombarda el porta ancasé a considerà l’ipotesi de una soa orisgin scandinava.
Migrazzion thumb|right|180px En del prim secol de l’era comœuna, i Lombarcc i s’era stanziacc dree al cors superior de l’Elba, endove che i s’è confrontacc con l’imperdor roman Tiberi. El secol depos, i s’è menacc sœul cors median del Danubi e, en de l’ann 167, i è sgiamò presencc en Pannonia, endove che i resta per divers secoi. Envers la fin del secol V, i oten en chesta region un tratad de l’imperador Sgiustinian, che el je inquadra come foederati de Roma. Una muccia de guerrer lombarcc i serv l’imperi a parter de l’ann 551 come merzenari en de la penisola italiaca contra i ostrogocc.
Una volta rivacc en Pannonia, i gh’ha atacad el regn dei Eroi envers el 505 e, apos chest, i gh’ha ocupad prima la provincia romana de la Panonia Prima e depos la Pannonia Segonda a parter del 547. I gh’ha ligad aleanza ensema ai aver, un popol de le stepe ultem rivacc en de la region. Intorn al 567, i gh’ha batid i Gepicc che i gh’haviva en mira de slargà fœura i confin del sò regn. Una part dei Gepicc la s’è unida ai Lombarcc e, ensema, i s’è menacc envers l’Italia, endove che i gh’ha conservad per un poo de temp le soe lesg. A comincià de la metà del secol VI, un poo de Lombarcc i s’è converticc al cristianesim e, a l’istess temp, i è entracc en contat con la dotrina de l’arianesim. Tutamanch, la granda magioranza dei Lombarcc l’è restada an’mò pagana.
A stà a chell che le cunta le foncc, el sò rè Alboin el gh’ha fad un acord col khagan dei Aver: per dusent agn, i Lombarcc i gh’avaress mia podid tornà en Pannonia, ma a gh’era stad lassad an’mò el sò territori. I Lombarcc inscé, compagnacc e dei Gepicc medem e anch de dei bande de Sassen, eroi e an’pò dei AverPaol Diacon, II, 26., i s’è meticc en marcia envers l’Italia endove che la destruvanza del regn de Teodorich la gh’haviva crejad un bell vœud de podé: asquas 25 agn de guerre entra i Bizantin e i Ostrogocc le gh’haviva de fad menad l’Italia en ruvina e la reconquista de Sgiustinian la s’è demostrada fiaca.
Invasion de l’Italia thumb|right|180px|I territori conquistacc dei Lombarcc poch agn depos de la mort de Alboin (575 circa) El Jörg Jarnot — e ensema a lu una bona part dei autor — i gh’ha stimad che la consistenza numerica dei popoi en migrazzion l’era entra i zent e i zent-zinquanta-mila entra guerrer, fomne e individov mia-combatenccJörg Jarnot, Storia dei lombarcc, Turin, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.; siben i studios i fudess mia stacc bon de trovà un acord general sœul numer giustPer el Giorgio Roffolo, per esempi, i lombarcc che gh'ha invadid l'Italia i gh'haviva de vesser intorn ai tresent-mila (Giorgio Roffolo, quando l'Italia era una superpotenza, p. 175)..
Anch la resistenza dei Bizantin l’è stada fiaca; i motiv de chesta resistenza debola i è an’mò oget de discussion entra i storichJarnot, p. 31.. En chest’epoca ché, la consistenza numerica de la popolazzion l’era al sò minim storich, soratœut a causa de la destruvanza trada adree de la guerra gotica. De sora maross, i Bizantin — che depos la resa de Teia, l’ultem dei rè ostrogocc, i gh’haviva retirad le forze pussee bone e i comandancc pussee bravi de l’Italia perchè i era impegnacc a l’istess temp a frontà anch i Aver e i Persian — i s’è defendicc apena en de le cità grande e fortificade. A se pensa che i Ostrogocc che gh’era restad en Italia i gh’hape mia oponid una gran resistenza, desgià che i vediva en dei Lombarcc dei german compagn de lor lé.
La prima cità a vesser ciapada de Alboin l’è stada Cividale del Friuli (al temp Forum Iulii); e pò, giœuna dree a l’oltra, i gh’ha conquistad Aquileia, Vicenza, Verona e asquas tœute le oltre cità de l’Italia nordorientalaPaol Diacon, II, 14..
En del setember del 569, i Lombarcc i s’è impadronicc de Milan e Lucca e en del 572 — depos de trii agn de assedi — i gh’ha ciapad anch Pavia, che l’Alboin el fà deventà la capital del sò nœuv regnPaol Diacon, II, 25-26..
En dei agn che gh’è vignid depos, i Lombarcc i è andacc enancc con la conquista de l’Italia e i è andacc sgiò dree a la penisola enfina a la Bassa Italia, endove che el Faroald e el Zoton i gh’ha ciapad el controll dei Apennin centrai e meridionai; i è deventacc inscé i prim duca de Spoleto e BeneventoJarnot, p. 34.. I Bizantin i gh’ha mantegnid una part de le zone de costa de l’Italia continentala: l’Esarcad — la Romagna, con la soa capital Ravenna); la Pentapoli, coi territori de costa de le zinch cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini; una gran part del Lazzi, inclusa Roma, e de l’Italia meridionala; le cità de la costa de la Campania, Salerno, la Puja e la Calabria)Lida Capo, Commento a Paol Diacon, Storia dei lombarcc.
En prenzippi la dominazzion lombarda l’era dura fiss, desgià che la soa ideja inizzial de governà l’era prategament giœuna de sachesg e conquista — un ategiament ben diferent de chell dei olter bàrber foederacc, che i gh’haviva havid pussee tant temp per sorbisser l’influenza latina. Però, sgià bella envers la fin del secol VI, el comportament dei Lombarcc el s’era fad men durJarnot, p. 33.; an’pò a per via del process de conversion de l’arianesim al cred de la Cesa de RomaCardini-Montesano, p. 81..
Regn lombard
Fondazzion del regn
Con l’invasion dei Lombarcc, l’Italia la s’è trovada a vesser spartida entra chesti e i Bizantin, con dei confin che en del cors del temp i è cambiacc despess. I nœuv-rivacc i s’è stabilicc entra la Langobardia Maior — l’Italia setentrionala e el Ducad de Tuscia — e la Langobardia Minor — i ducacc de Spoleto e Benevento en de l’Italia center-meridionala — e, enveci, la terra restada sota el controll bizantin (“Romania”) la gh’haviva come center de gravità l’Esarcad de Ravenna. Depos el ducad del Friul, cread en del ann 569 del rè Alboin medem, i olter ducacc i è stacc creacc en chelle che i era le cità pussee importante dei territori conquistacc. La soluzzion l’è stada sugerida de esigenze soratœut militare, desgià che i duca i era prim de tœut dei comandancc; inscé, però, gh’è stad an’pò butad la somenza de la debolezza strutural del podé central lombardJarnot, pp. 48-50.. En del 572 — depos de havìga conquistad Pavia e havìlla fada deventà la capital del regn — l’Alboin l’è stad vitima de una trama organizada a Verona de soa moer Rosmunda e de qualch olter guerrer.Paol Diacon, II, 28.
Secol VI Pussee tard en de l’istess ann, i duca i gh’ha metid sœu come rè el Clefi. Chesto ché el gh’ha slargad fœura an’mò un poo i confin del regn: el gh’ha finid de conquistà la Tuscia, e el gh’ha provad a andà enancc con la politica de l’Alboin. Per chesto, el gh’ha fad fœura la veccia aristocrasia latina per guadagnà terre e patrimoni. Clefi el vegnarà copad en del 574, forsi sœu instigazzion dei bizantinPaol Diacon, II, 29.. A chesto pont, i duca i gh’ha decidid de fà senza nominà un olter rè, e per des agn ognidun el gh’ha regnad senza rendìga cunt a nissun en dei sœu ducaccPaol Diacon, II, 30..
thumb|150px|left|Teodolinda, afresch dei savatari, Capella de Teodolinda, Monsa, 1444. thumb|right|150px|Basilica Autarena (Fara Gera d’Adda), abside. En del 584 i duca, denancc al besogn de havìga una monarchia bella gajarda e centralizada per podì tegnìga bota a la pression dei franch e dei bizantin, i gh’ha incoronad l’Autari come sò rè e i gh’ha consegnad a lù la metà dei sò patrimoniPaol Diacon, III, 16.Jarnot, p. 37..
Inscé, l’Autari el gh’ha reorganizad i Lombarcc e la soa presenza stabila en Italia. El gh’ha ciapad el titol de Flavius, col qual el fava cunt de proclamàss anch protetor de tœucc i roman. En del 585 el gh’ha casciad indree i franch en del Piemont del dé d’incœu, e el gh’ha obligad i Bizantin a domandà per la prima volta una tregua. En del 590, el gh’ha tœult en moer la principessa de Baviera Teodolinda, de sangh lentisg, una casada lombarda prestisgiosa.
L’Autari l’è mort en del cors de chell istess 590, e a ciapà el sò post gh’è stad ciamad el duca de Turin, Agilœulf, che poch depos el tovarà come mojer l’istessa Teodolinda; a catàll fœura come spos e rè, a stà a la lesgenda, la fu lee medemaPaol Diacon, III, 35.. La influenza de la regina sœu la politica de l’Agilœulf l’è stada importanta e le decision pussee grosse se pensa che le sape stade ciapade de tœucc duu i spos ensemaJarnot, p.44..
l’Agilœulf e la Teodolinda i gh’ha garantid i confin del regn per mez de tratacc de pas coi Franch e coi Aver; le tregue coi bizantin, enveci, i è stade sistematicament violade e i des agn enfina al 603 i è stacc segnacc de de un’oltra espansion dei Lombarcc. Al nord, l’Agilœulf el gh’ha ocupad — entra le oltre cità — anch Parma, Piasenza, Padua, Monselice, Este, Cremona e Mantoa, entant che al sud i duca de Spoleto e Benevento i slargava an’pò a lor i sò posedimenccJarnot, p. 42..