mini|Lise Skjåk Bræk etter tildeling av Trondheim kulturprisen til kommune 2016. Statuetten «Go'dagen» av Tone Thiis Schjetne er del av prisen. Lise Marie Elisabeth Skjåk Bræk () er ein norsk kunsthandverkar og designar. Ho er utdanna motedesignar frå Statens håndverks- og kunstindustriskole (SHKS). Ho har i hovudsak arbeidd med klede som kunsthandverk. Ho kallar seg «klesantropolog», og har lenge vore oppteken av klede som språk og kommunikasjon, noko ho har utforska og vist i utstillingar og bokutgivingar. Ho har designa drakter og uniformer for føretak og etatar, som Posten, Tollvesenet og Vinmonopolet. Bræk har òg designa wearable art, eksklusive motekolleksjonar, kostyme, seremonielle plagg for universitet – og kyrkjetekstil for fleire kyrkjer. Bræk har blant anna designa kyrkjetekstilar for Nidarosdomen
Då Bræk engasjerte seg i Noregs olympiske komité som designar og kunstnarisk konsulent i samband med OL i Albertville, Barcelona i tillegg til i Lillehammer, la ho vekt på å designa plagg, og velja profilprodukt, basert på norske tradisjonar. Etter dette har ho formgitt både plagg og produkt med utgangspunkt i norske drakttradisjonar og mønster. Bræk har arbeidd både for ulike føretak, i tillegg til sine eigne kolleksjonar og enkeltplagg. Sidan slutten av 1990-tallet har ho i hovudsak designa festdrakter, der kvar drakt er ein original. Ho har òg formgitt andre produkt enn klesplagg, blant anna servise, teppe og reiseutstyr.
Bræk har hatt ulike verv gjennom si interesse for kvinnesak og politikk. Ho har vore formann i Trondhjems Kvinnesaksforening, og stod bak «kumuleringsaksjonen» i Trondheim i 1971. Denne førte til at det kom fleire kvinner inn i bystyret.
I 2016 vart Bræk tildelt Trondheim kommune sin kulturpris innan det profesjonelle kunst- og kulturområdet.
Bakgrunn Brærk vart fødd i Oslo. Ho vaks opp i ein politisk engasjert familie, og vart tidleg politisk bevisst. Fredaktivisten Ingeborg Skjåk Bræk, var mor til Lise Marie Bræk. Ingeborg representerte ei tid Venstre i heradstyret og formannskapet i Borgund, då familien budde der. Faren, banksjef Ola Skjåk Bræk, var venstremann, og sat som industriminister i Korvald-regjeringa 1972–1973.
Bræk er per 2021 busett i Trondheim. Ho er gift med professor i sosialmedisin Steinar Westin, og er syster av professoren og biokjemikaren Gudmund Skjåk-Bræk.
Studietid
mini|Lise Skjåk Bræk i kjole av eigen design (ca. 1968) Bræk gjekk eit år på Nansenskolen etter drakt- og kjolelinja ved Ålesund yrkesskole. Deretter studerte ho ved Staten sin handverks- og kunstindustriskule (SHKS). Ho tok eksamen ved SHKS i 1963. I studietida gjennomførte ho òg eit kurs ved Bromley College of Arts i England, og ho har seinare hatt fleire kortare studieopphald i Italia.«Lise Skjåk Bræk», Laagendalsposten (7. juni 2008)
Bræk vart uteksaminert frå mote- og tekstillinja ved SHKS i tida då fleire radikale, politisk engasjerte ungdomar helst ikkje ville befatte seg med mote. Bræk var ingen typisk «sekstiåttar». Ho ville ikkje la seg avgrensa som kunsthandverkar, og hadde lyst å skapa klede. Bræk ynskte å ha det same frie tilhøvet til val av materialar, fargar og uttrykksformer som andre kunstnarar hadde.Bræk (2008), s. 11
Politikk
Hausten i 1971 var det kommunestyreval i Noreg. I samband med dette oppfordra Norske Kvinners Nasjonalråd kvinner i heile landet til å kumulera for å få fleire kvinner inn i kommunestyra. Bræk, som då sat i styret i Trondhjems kvinnesaksamskipnad, var initiativtager i Trondheim. Ho heldt foredrag i fleire kvinnesamskipnader, blant anna i kvinnesaksamskipnaden. Ho forklarte korleis ein kunne stryka menn og kumulera kvinner på listene, og kumulera kvinnelege kandidatar frå listene til andre parti. I valet var det svært mange av innbyggjarane som følgde hennar råd, og aksjonen førte til store endringar i sammasetninga av bystyregruppa for enkelte parti, spesielt Høgre.N.N. (22. september 1971)
Bræk engasjerte seg i EF-politikk på nei-sida og i miljødebatten. Ho deltok i Kunstneraksjon-74, og var aktivt med då Norske Kunsthandverkarar vart oppretta som eigen fagorganisasjon i 1975.Bræk (2008), s. 11 I perioden 1974–1975 var ho formann for Trondhjems Kvinnesaksforening.
Virke
mini|Detaljplanlegging av festdrakt Sidan studietida har Bræk vore interessert i det antropologiske aspektet ved kroppsutsmykking, klede og kleskodar i ulike samfunn. Ho var tidleg ute med å kalle seg for «klesantropolog». Når Bræk formgir klede som kleskunst mest meint for utstilling, seremonielle antrekk, funksjonelt arbeidstøy eller antrekk som skal profilera hendingar og føretak, er ho oppteken av klede som kommunikasjon, og legg alltid vekt på kva plagga skal uttrykkja.Bugge (8. mars 1992)Bræk (2008)
Bræk samarbeidde tidleg i 1970-åra med ein kollega om å designa kjolar av afrikanske kangaer. Den grafiske designaren Astri Reppe har òg samarbeidd med Bræk på enkelte prosjekt. Reppe har vore med på å detaljutforme ornament på borda til stolaar og seremonielle kappar, og har skåra sjablongar til enkelte av festdraktene. Etter dette har Bræk stort sett arbeidd åleine.
Bræk sydde alt ho designa sjølv dei fyrste åra ho arbeidde med klede. Ho etablerte likevel tidleg ein verkstad med tilsette syere. Etter dette fekk ho store profileringsoppdrag for firma og etatar i 1980-årane, hadde ho eige atelier med fleire tilsette, som sydde prototypar av hennar design. Dei sydde òg antrekka ho formgav til sine halvårlege motevisingar.
I arbeidet med festdraktene designa ho alt, heilt frå skissestadiet til detaljplanlegging, som materialval og plassering av dei ulike dekorative elementa, men sjølve monteringa sette ho vekk.
Kunsthandverk og kleskunst Firmaet og kledemerket Kalinka vart etablert i 1967. Ein modellør som konstruerte mønster, og designa klede for menn, kvinner og barn etablerte Kalinka saman med Bræk. Produkta deira vart først selde gjennom andre, etterkvart gjennom Bræk sin eigen butikk Totikki, som opna i Trondheim hausten 1967. I same periode arbeida ho som frilans designar for fleire norske konfeksjonsfabrikkar, med eineansvar for store kjolekolleksjonar. Ho fungerte òg som innkjøpskonsulent for konfeksjon. Etter nokre år vald ho å satsa som kunsthandverkar. Totikki vart nedlagt og Kalinka avvikla, og frå 1972 kunne ho først og fremst konsentrera seg om kunsthandverk.Bræk (1981)
Ved sida av at ho som kunsthandverkar designa funksjonelle klede for sal, laga ho eksperimentelle antrekk, såkalt «wearable art», der den kunstneriske ideen til plagget og utforming er langt viktigare enn funksjonaliteten. mini|Insektkjole (1985). Innkjøpt av NKIM. Utstillinga «Smykke -85» opna i Nordenfjeldske Kunstindustrimuseum (NKIM) i 1985. Her var Bræk representert med tre eksperimentelle smykke, blant anna eit hals- og hodesmykke i gull-lamé, fjør, messing og plast.
På Grand Hotel i Oslo vart utstillinga «Karneval i Venezia» vist i februar 1988. Her viste litteraturkritikar Inger-Margrethe Lunde og kulturjournalist Steinar Wiik store fargefotografi, og Lise Skjåk Bræk stilte ut tolv av maskene ho hadde designa.
Museumsdirektør Jan-Lauritz Opstad utgav boka En ny bevissthet : norsk kunsthåndverk 1970–1990 i 1989. Han ynskte å visa kva som særprega godt kunsthåndverk.Opstad (1989), s. 7 I denne boka er Lise Skjåk Bræk ein av dei omtalte, og ho er presentert med bilete av eit par av sine drakter, blant anna «Insektkjole» (1985) som er innkjøpt av Nordenfjeldske Kunstindustrimuseum.
Dei kunstantrekka ho har designa, har ikkje berre vore laga for skulda til eksperimentet. I utstillingane Klær som uttrykk (1981) såg ho på samsvar mellom kledeuttrykk og tru, militærideologi og uniformer – og scene-psykologien til skikkelsar og kostyme.Bræk (2009), s. 14 I utstillinga Nonner og samuraier (1990) utforska ho kleskodane til to grupper som, på svært ulikt vis, har distansert seg frå samfunnet.Bræk (2009), s. 46 I utstillinga Drømmer og virkeligheter (1985) var ho inspirert av commedia dell'arte og karnevalet i Venezia, og kostyma skulle «fortelle sin egen historie, uten at noen hadde skrevet manus».Bræk (2009) s. 40
Profildesign
Arbeidstøy-kolleksjonar
mini|Skisse for Vinmonopolet sitt arbeidstøykolleksjon. Design og skisse: Lise Skjåk Bræk Arbeidet hennar med kleskolleksjonar for firma, etatar og hendingar starta med at Bræk tidleg i 1980-årane vann ein lukka konkurranse om uniformsystemet for SAS-hotellet Scandinavie i Oslo. Antrekka vart lansert i samband med markering av hotellet sitt 10-årsjubileum i 1985. Seinare har ho designa uniformer for fleire hotell, blant anna Britannia Hotel i Trondheim; for butikkar, flyselskap, Vinmonopolet og offentlege etatar som Posten Noreg, Toll- og avgiftsdirektoratet og Televerket.Noen eksempler på etater og bedrifter i: Sand (1992)
OL- og VM-design
Bræk har frå tidleg i karriera hevda at Noreg burde byggja på sin kunnskap om vinterklede, og verta leverandør av sports- og fritidsklede for kalde og polare strauk, framfor å kopiera andre land sine klesstilar. Ho har òg ved fleire høve uttrykt seg kritisk om dei norske idrettsutøvarane sine preglause antrekk i paraden i sommer-OL 1988 i Seoul. Det var ikkje noko ved antrekka som uttrykte norsk identitet.Eksempel på uttalelse i
Både før vinter-OL 1992 i Albertville, sommer-OL 1992 i Barcelona og vinter-OL 1994 på Lillehammer vart ho engasjert av Noregs olympiske komité som designar og kunstnerisk konsulent. Ho designa og utvikla delar av kleskolleksjonene til den norske troppen, og valde ut produkt frå ulike leverandørar. Det vart lagt vekt på norske tradisjonar både i utforming, bruk av fargar og materiale.
Då Trondheim skulle arrangera «VM på ski '97»«VM på ski '97» var VM-arrangementets navn. Dette skulle, ifølge designhåndboka, stå sammen med VM-rosa på emblemer, sponsor- og leverandørmerker, vart Bræk engasjert i designarbeidet. Ho samarbeidde med den grafiske designaren Finn Olderøyen om VM-kolleksjonen, designen antrekket til alle utøvarane, unntatt løpsklede, og utvikla eit eige designprogram for klede og andre VM-produkt, med selburosa som utgangspunkt.
By-jubilé
I 1997, same år som «VM på ski '97», feira Trondheim 1000 år som by, og Lise Skjåk Bræk vart engasjert som designar og produktsjef. I tillegg til å designa antrekk og velja jubileumprodukt, viste ho òg eigne moteklær. I juni hadde ho og Ellinor Flor ein stor moteoppvisning for femten tusen frammøtte på Torvet i Trondheim.
Før Ålesund sitt 150-årsjubileum i 1998, danna Bræk og representantar for to trondheimsfirma, Hanskemagasinet og Aagaard Lærmo, eit eige profileringsfirma: Lise Skjåk Bræk Gruppen AS (LSBG). Til saman hadde gruppa røynsle med profilering av føretak og arrangement, både på design- og leverandørsida. Byjubileet skulle markerast med ein omfattande jubileumkolleksjon av klede og diverse gjenstandar, og LSBG hadde totalansvar for kolleksjonen; design, produktval og -styring, og kontakten med produsentar og lisensleverandørar.ScanPartner (2004)
Hamar feira 150-årsjubileum i 1999. LSBG vart engasjert som design- og produktansansvarlig. Bræk vekt på ein einskapleg visuell profil for jubileumprodukta, som ho pgså gjorde ved alle dei andre byjubilea. Bræk, L.S. «LSB – Lise Skjåk Bræk Gruppen AS». I: Produktkatalog : Hamar 150 år, alle tiders by
I år 2000 vart «Oslo 1000 år» feira. Bortsett frå oslodrakta og enkelte strikkejakker som vart laga spesielt for jubileet, hadde LSBG ansvaret for alle bekledningsprodukter under jubileet til hovudstaden.
Motekolleksjonar venstre|mini|Frå moteoppvisning i Britannia Hotel 1986. mini|Frå moteoppvisning i Britannia Hotel 1986. Parallelt med utforminga av uniformar og arbeidstøy, har Bræk i mange år designa moteklede. Oppdraga for etatar og føretak gjorde ho økonomisk i stand til å designa motekolleksjonar, der ho kunne la seg inspirera av eksklusive stoff, utan tanke på føretak og etatar sine oppdrag og uttrykk.