høgre|mini|Eit kart over det norrøne kongedømmet som omfatta øya Man på slutten av 1000-talet. Runesteinar frå Isle of Man omfattar runesteinar laga av den norrøne befolkninga på Man i løpet av den tida som blir kalla for vikingtida, eller mellomalderen, hovudsakleg i tida mellom 900- og 1000-talet, og til dels inn på 1100-talet. Trass i den relativt vesle storleiken til Man utmerker øya seg med mange runesteinar. Ifølgje ei oppteljing frå 1983 var det bevart så mange som 26 steinar på Man. Til samanlikning er det funne 33 i heile Noreg.Page, R. I. (1983): «The Manx Rune-stones», i Parsons, D. (red). (1995): Runes and Runic Inscriptions. The Boydell Press, Woodbridge. Side 227 Ei årsak til forskjellen kan vera at den norske tradisjonen var å gjera utskjeringar og skulpturar i tre, noko stavkyrkjene vitnar om, medan dei norrøne innflyttarane på Man kom i kontakt med og blei påverka av den eksisterande lokale keltiske tradisjonen med å reisa utskorne høgkrossar.Page, R. I. (1983): «The Manx Rune-stones», i Parsons, D. (red). (1995): Runes and Runic Inscriptions. The Boydell Press, Woodbridge. Side 227 Denne tradisjonen går tilbake til 500-talet og har innverknad frå Irland.Manx National Heritage: The Manx Stone Cross Collection
På Man har høgkrossar tent som gravmarkeringar og minnesteinar. Til no har ein funne 204 dekorerte steinar frå tidleg mellomalder på Man, noko som representerer den største konsentrasjonen av slike steinar frå denne perioden. Det store fleirtalet av desse har vore bevarte i kyrkjer og på kyrkjegardar, «cross shelters», i soknet der dei opphavleg blei sett opp. Det er avstøypingskopiar av alle steinane ved Manx Museum, der dei dannar ei uvurderleg referansesamling. Kvar enn steinane blir oppbevarte blir dei behandla som oldtidsmonument og er som det under vern og administrert av Manx National Heritage.
For steinar og steinkrossar av norrønt opphav har kyrkja på Man ikkje fordømt desse som heidenske, men har i staden oppmuntra nedteikningar av folk for kristne intensjonar. Den mest vanlege formelen som går igjen på heile 16 steinar er følgjande «N ... sette opp denne krossen til minne om M», men det er også ein stein som blei reist til gagn for den som rissa runene.
Manske runesteinar er følgjeleg tilsvarande med dei som er funne i Noreg,Side 1983:228 men der ein norsk runestein blir kalla for ein «stein» med inskripsjonar, sjølv om dei også har form som ein kross, har runesteinar som er reiste på Dei britiske øyane blitt kalla for «krossar».Page 1983:229 Det finst også to steinplater med angelsaksiske runer ved Maughold.Side 1983:225 I lista under er det gitt ei omsetjing der det er mogleg, og norrøne namn er gjengitt med tilsvarande moderne norske der dette også er mogleg.
Soknet Andreas
Br Olsen;183 (Andreas (I), MM 99) høgre|mini|204x204pk|Br Olsen;183 Denne runesteinen er ein steinkross som no er i kyrkja Andreas. Innskrifta er på den yngre futharken i såkalla kortkvistruner, og dei minnest ein far.
Latinsk translitterasjon:
ka-
Norrøn translitterasjon:
... þenna ept Ófeig, fôður sinn, en Gautr gerði, sonr Bjarnar frá Kolli.
Norsk omsetjing:
«... dette [kors] i minne av Ófeigr, hans far, men Gaute gjorde (det), sønn av Bjørn fra Kolle.»
Br Olsen;184 (Andreas (II), MM 131) høgre|mini|161x161pk|Br Olsen;184 Denne runesteinen er ein steinkross i kyrkja Andreas. Innskrifta er i den yngre futharken i kortkvistruner, og er datert til ca. år 940. Han blei reist i minnet av ei kone.
Latinsk translitterasjon:
sont:ulf : hin : suarti : raisti : krus : þona : aftir : arin:biaurk * kuinu : sina (u) [*] k : au [*]: (o)ks/(b)ks
Norrøn translitterasjon:
... reisti kross þenna eptir ..
Norsk omsetjing:
«Sandulv Svarte reiste dette korset i minne av Arinbjørg, hans hustru. ...»Inngangsdata Br Olsen;184 i Runedata 2.0
Thorwald's Cross: Br Olsen;185A (Andreas (III), MM 128) høgre|mini|181x181pk|Br Olsen;185A Referert til på engelsk som Thorwald's Cross, – «Torvaldskrossen». Denne steinkrossen blei funnen i sjølve kyrkja Andreas. Berre tilskrivinga til den som reiste krossen, Torvald, er igjen av innskrifta.Inngangsdata Br Olsen;185A i Runedata 2.0 Steinen er blitt svært øydelagd sidan innskrifta blei laga.Page 1983:226 Krossen viser ein mann med skjegg som held eit spyd retta nedover mot ein ulv, ulven glefsar om høgrefoten til mannen medan ein stor fugl sit på skuldra hans.Pluskowski (2004:158). Runedata daterer steinen til år 940,Inngangsdata Br Olsen;185A i Runedata 2.0 medan Pluskowski daterer han til noko seinare på 1000-talet.Pluskowski (2004:158).
Avbildinga er blitt tolka som norrøne heidenske guden Odin, som med helst ein ramn (men kanskje også ei ørn) på skuldra blir eten av ulven Fenris under endetida Ragnarok.Pluskowski (2004:158) & Jansson (1987:152) Ved sida av bildet er det ei avbilding av ein stor kross og eit anna bilde ved sida av som er blitt tolka som Kristus sin triumf over Satan.Hunter, Ralston (1999:200). Desse kombinerte elementa har ført til at steinen er blitt omtalt som «synkretisk kunst»; ei blanding av heidenske og kristne motiv.Pluskowski (2004:158). Andy Orchard har som mange andre hevda at fuglen på skuldra kan ha vore anten Hugin eller Munin, dei kjende ramnane som er ein del av mytologien rundt Odin.Orchard (1997:115).
Latinsk translitterasjon:
þurualtr ÷ (r)[aisti] (k)(r)(u)(s) ÷ (þ)[...]
Norrøn avskrift:
Þorvaldr reisti kross þe[nna].
Norsk omsetjing:
«Torvald reiste (dette) kors.»Inngangsdata Br Olsen;185A i Runedata 2.0
Br Olsen;185B (Andreas (IV), MM 113) Denne steinkrossen er i kyrkja Andreas. Han er gravert med den yngre futharken i kortkvistruner, datert til 900-talet. Det som står att av beskjeden fortel berre at det er reist i minnet av nokon, namna frå begge partar er gått tapt.
Latinsk translitterasjon:
[... ...ai]s[t]i : [k]rus : þaina : aftiR ...
Norrøn avskrift:
Sandulfr hinn Svarti reisti kross þenna eptir Arinbjôrgu, konu sína. ... ... ... ...
Norsk omsetjing:
«... reiste dette kors i minnet av ...»Inngangsdata Br Olsen;185B in Runedata 2.0
Br Olsen;185C (Andreas (V), MM 111) høgre|mini|160x160pk|Br Olsen;185C Berre fragment er igjen av denne steinkrossen, og dei er i kyrkja Andreas. Innskrifta er ikkje blitt tolka, men er oppsiktsvekkjande ved at ho består av uvanlege kortkvistruner, og binderuner.Inngangsdata Br Olsen;185C i Runedata 2.0
Latinsk translitterasjon:
... (þ)[an](a) : [aft] (u)(f)(a)ik : fauþur : sin : in : kautr : kar[þ]i : sunr : biarnar f(r)(a) : (k)(u)(l)(i) [:]
Norrøn avskrift:
oulaibr ÷ liu(t)ulbs| |sunr : r[ai](s)[ti k]rs * þ-na : ai(f)(t)ir * ...-b : sun [s]in
Br Page1998;9 (Andreas (VI), MM 121) Berre eit fragment er att av denne steinplata som ein gong var ein del av ei grav. Ho er datert til vikingtida, truleg til tida rundt 1000-talet, og er i kyrkja Andreas. Altfor lite står att av inskripsjonen til at han kan tolkast.
Latinsk translitterasjon:
Norrøn avskrift:
Áleifr/Óleifr Ljótulfs sonr reisti kross þ[e]nna eptir [Ul]f, son sinn.
Br NOR1992;6B (Andreas (VII), MM 193) Dette fragmentet blei oppdaga ved Larivane Cottage. Det er ei steinplate som ein gong var ein del av ei grav. Innskrifta blei gjort som relieff, og er i dag bevart på Manx Museum. Det som er igjen av innskrifta kan ikkje bli lest eller tolka.
Latinsk translitterasjon:
«Olav, Jotulvs sønn, reiste dette korset i minnet av Ulv, sin sønn.»Inngangsdata Br Olsen;189 i Runedata 2.0
Norrøn avskrift:
(þ)(u)(r)... : raisti : krus : þono : ift : ufaak : sun : krinais
Soknet Ballaugh
Br Olsen;189 (Ballaugh, MM 106) høgre|mini|154x154pk|Br Olsen;189, Ballaug Dette steinkrossen er i Ballaugh. Innskrifta er utført med den yngre futharken i kortkvistruner, og blei gjort ein gong på den andre halvdelen av 900-talet. Steinen blei reist til minne om ein son.
Soknet Lezayre
Br Olsen;190A (Balleigh) Desse fragmenta av ein steinkross er funne ved Balleigh. Dei er daterte til vikingalderen, ein gong mellom 900-talet og 1000-talet. Berre spor av runer er igjen, og dei kan ikkje lenger bli lesne.
Þorsteinn reisti kross þenna ept Ófeig, son Krínáns. Norsk omsetjing: «Torstein reiste dette korset i minnet av Ófeigr, sønn av Krínán.»Inngangsdata Br Olsen;190B i Runedata 2.0
Soknet Braddan
Br Olsen;190B (Braddan (I), MM 112) Denne steinen er i kyrkja Braddan. Innskrifta består av kortkvistruner og er datert til mellom 930 og 950. Krossen blei reist til minne om ein mann.
Latinsk translitterasjon:
(þ)(u)(r)... : raisti : krus : þono : ift : ufaak : sun : krinais
Norrøn avskrift:
Þorsteinn reisti kross þenna ept Ófeig, son Krínáns.
Norsk omsetjing:
«Torstein reiste dette korset i minnet av Ófeigr, sønn av Krínán.»Inngangsdata Br Olsen;190B i Runedata 2.0
Br Olsen;191A (Braddan (II), MM 138) høgre|mini|98x98pk|Br Olsen;191A Denne steinen er i kyrkja Braddan. Innskrifta består av kortkvistruner og er datert til andre halvdel av 900-talet. Ho fortel om forræderi om einkvan som ein stolte på.
Latinsk translitterasjon:
... ...(n) roskitil : uilti : i : triku : aiþsoara : siin
Norrøn avskrift:
... [e]n Hrossketill vélti í tryggu eiðsvara sinn. Norsk omsetjing: «... men Roskjetil forrådte troen til sin edsvorne forbundsfelle.»Inngangsdata Br Olsen;191A i Runedata 2.0
Br Olsen;191B (Braddan (III), MM 136) høgre|mini|250x250pk|Br Olsen;191B Denne steinen er i kyrkja Braddan. Innskrifta består av kortkvistruner og er datert til 980-talet. Runemeisteren er identifisert som Torbjørn, som også gjorde Br Olsen; 193A, under.Inngangsdata Br Olsen;191B i Runedata 2.0 Steinen er blitt svært øydelagd sidan han blei skriven ned.Page 1983:226
Latinsk translitterasjon:
utr : risti : krus : þono : aft : fro(k)(a) [: f](a)(þ)[ur sin : in :] (þ)[urbiaurn : ...]
Norrøn avskrift:
Oddr reisti kross þenna ept Frakka, fôður sinn, en Þorbjôrn ...
Norsk omsetjing:
«Odd reiste dette korset til minne av Frakk, sin far, men... ...»Inngangsdata Br Olsen;191B i Runedata 2.0
Br Olsen;193A (Braddan (IV), MM 135) høgre|mini|200x200pk|Br Olsen;193A Denne runesteinen er datert til 980-talet, og er i kyrkja Braddan. Inskripsjonen består av kortkvistruner og er gjort av runemeisteren Torbjørn, som også gjorde Br Olsen; 191B, over. Han blei reist til minne om ein son.
Latinsk translitterasjon:
þurlibr : nhaki : risti : krus : þono : aft [:] fiak : s(u)[n] (s)in : (b)ruþur:sun : habrs × {IHSVS}
Norrøn avskrift:
Þorleifr Hnakki reisti kross þenna ept Fiak, son sinn, bróðurson Hafrs. {<ihsvs>}
Norsk omsetjing:
«Torleiv Nakke reiste dette korset i minnet av Fiak, sin sønn, Havs brorsønn. {<ihsvs>}»Inngangsdata Br Olsen;193A i Runedata 2.0 Denne inskripsjonen er betydningsfull som kulturhistorisk monument da farens navn, Torleiv, er norrønt, mens sønnens navn er keltisk, Fiak, noe som er bevis på fredelig samgifte mellom to folk på Man.
Br Page1998;20 (Braddan (V), MM 176) Dette fragmentet av ein runestein er i dag i Manx Museum. Han er truleg frå vikingtida og gjort av nordbuarar, men var per 2006 ikkje blitt analysert.
Br NOR1992;6A (Braddan (VI), MM 200) Denne runesteinen består av eit fragment av ei skiferhelle. Han er datert til vikingtida og er i dag oppbevart ved Manx Museum. Den einaste beskjeden som er igjen består av ordet «gjort».
Latinsk translitterasjon:
...---r--nr * kirþi * ..
Norrøn avskrift:
... gerði ..
Norsk omsetjing:
«... gjorde ...»Inngangsdata Br NOR1992;6A in Rundata 2.0 gerði vil bli omsett til moderne norsk som «gjorde». Tydinga av dette ordet er avhengig av resten av setninga, som har gått tapt, men viser truleg til at stein er gjord, det vil seia reist.
Soknet Bride
Br Olsen;193B (MM 118) Denne steinkrossen er i kyrkja Bride. Inskripsjonen består av kortkvistruner og er datert til mellom 930-950. Han bleireist til minne om ei kone. Denne norrøne runesteinen nemner personar med keltiske namn.
Latinsk translitterasjon:
[t]ruian : sur [t]u(f)kals : raisti krs þina : a(f)[t] aþmiu... : kunu si[n...]