Navanethem «Navi» Pillay (fødd Naidoo; ) er ein sørafrikansk jurist som var SNs høgkommissær for menneskerettar frå 2008 til 2014. Pillay er sørafrikanar med tamilsk opphav frå India, og var den første ikkje-kvite kvinnelege dommaren ved høgsteretten i Sør-Afrika. Ho har òg vore dommar ved Den internasjonale straffedomstolen og president for Den internasjonale straffedomstolen for Rwanda. Den fireårige perioden hennar som høgkommissær for menneskerettar tok til 1. september 2008, og vart forlengd med ytterlegare to år i 2012.Navanethem Pillay I september 2014 tok prins Zeid bin Ra’ad over stillinga hennar som høgkommissær for menneskerettar. I april 2015 vart Pillay den 16. kommissæren for Den internasjonale kommisjonen mot dødsstraff. Ho er òg ein av dei 25 leiande personane i Kommisjonen for informasjon og demokrati, som vart oppretta av Reporterar utan grenser.
Pillay vart fødd og vaks opp i Durban i Sør-Afrika. Ho studerte ved University of Natal, der ho tok ein bachelorgrad i humanistiske fag i 1963 og ein bachelorgrad i juss i 1965. Etter studiane byrja Pillay å arbeide som advokat. Ho arbeidde under forsvarsadvokaten N.T. Naicker, og tok del i det juridiske arbeidet mot apartheidregimet. I 1967 starta Pillay sitt eige advokatfirma, og vart den første kvinna som gjorde dette i heimprovinsen Natal. I 1981 søkte ho seg til Harvard University, og studerte der gjennom stipendprogrammet Harvard–South Africa Scholarship Program. Der tok ho ein mastergrad i juss. I 1988 fullførte ho avhandlinga si og tok doktorgrad i juss ved Harvard Law School.
Pillay vart nominert og utnemnd til dommar ved den sørafrikanske høgsteretten av Judicial Service Commission, under tilsyn av advokatforeininga, i 1995. Mot slutten av perioden hennar sende justisminister Abdullah Omar og president Nelson Mandela inn namnet hennar som kandidat til tryggingsrådet i SN og som dommar ved Den internasjonale straffedomstolen for Rwanda (ICTR) i 1995. Frå 1999 til 2003 arbeidde Pillay ved ICTR, der ho vart vald til presiderande dommar. I 2003 valde forsamlinga av statspartane til Roma-vedtektene om Den internasjonale straffedomstolen ho til dommar ved domstolen. Ho var medlem av ankeavdelinga fram til 2008. I 2008 utnemnde generalsekretær i SN Ban Ki-moon Pillay, og generalforsamlinga i SN godkjende utnemninga hennar til SNs høgkommissær for menneskerettar.
Pillay er for tida ad hoc-dommar ved Den internasjonale domstolen i saka Gambia mot Myanmar. I tillegg er ho leiar for SNs uavhengige internasjonale undersøkingskommisjon for det okkuperte palestinske territoriet, president for Den internasjonale kommisjonen mot dødsstraff i Madrid, leiar for det rådgjevande rådet ved International Nuremberg Principles Academy og leiar for den kvasijuridiske granskinga av fengsling i Nord-Korea.
I 2026 vart Pillay tildelt Nobels fredspris for «hennar innsats for fred og internasjonale rettsprinsipp».
Bakgrunn Tidleg barndom Navanetham Naidoo vart fødd i 1941 av foreldra Narrainsamy Naidoo og Santhama Naidoo. Ho voks opp i eit fattig område i Durban, i Natal-provinsen i Unionen Sør-Afrika. Besteforeldra hennar var tamilar som kom frå India som kontraktsbundne arbeidarar for å arbeide på sukkerplantasjane i Natal i Sør-Afrika på 1890-talet.
Foreldra hennar vart gifte gjennom eit arrangert ekteskap medan dei enno var i dei tidlege tenåra. Dei fekk åtte barn, og Pillay var det femte barnet. Narrainsamy arbeidde som bussjåfør og tok på seg andre jobbar, mellom anna fiske, for å spe på inntekta. Santhama var heimeverande.
Foreldra oppdrog barna sine i samsvar med sterke hinduistiske verdiar, der likestilling mellom menn og kvinner i familien stod sentralt. Medan mange av jamaldringane til Pillay vart gifte bort medan dei gjekk på barneskulen, insisterte foreldra hennar på at ho og dei to systrene hennar skulle få gå på skule, på same måte som brørne sine.
På den tida var det fleire barn i Sør-Afrika enn det fanst skuleplassar til. Mora til Pillay var fast bestemt på at alle barna hennar skulle få utdanning. Ho stod difor i lange køar for å få dei inn på skulen, og brukte fødselsattestane til dei eldre barna for å sikre skuleplass til dei yngre. Fordi familien hadde lite pengar til skuleutstyr, sydde Santhama Pillay saman skrivebøker til dei yngste barna ved å bruke blanke sider frå dei brukte skrivebøkene til dei eldre barna.
Barne- og ungdomsskulen
På skulen møtte Pillay eit miljø som var heilt annleis enn livet heime. Ho måtte lære seg ein ny religion på eit nytt språk. Sjølv om lærarane hadde sine eigne overtydingar, hadde dei strengt forbod mot å ta opp politiske spørsmål, mellom anna apartheid, av frykt for at skuleleiinga skulle reagere mot dei.
Pillay fekk sitt første møte med rettsvesenet då ho var fem år gammal. Ho vitna i retten etter å ha vorte fråstolen fem pund. Mora hennar hadde gitt henne pengane for at ho skulle levere dei til faren, sidan dei utgjorde månadsløna hans. Personen som hadde stole pengane, vart dømd, men retten sørgde ikkje for at faren fekk pengane tilbake.
Pillay fekk fleire utmerkingar for skrivearbeida sine allereie i barndommen. Då ho var ti år gammal, skreiv ho ein skulestil om korleis svarte menneske fekk strengare straffer enn kvite i sørafrikanske domstolar. Ho bygde teksten på det ho hadde høyrt foreldra og lærarane snakke om, sidan ho ikkje hadde tilgang til radio eller aviser.
Som 14-åring skreiv Pillay ein stil om kvifor sørafrikanarar burde kjøpe varer som var produserte i Sør-Afrika. Stilen vart send inn til ein konkurranse arrangert av handelskammeret i Durban, og ho fekk seinare ein bronsemedalje for arbeidet. Då ho var 15 år gammal, publiserte ho ein stil om rolla kvinner har i å formidle verdiar til barn. For dette fekk ho ei utmerking i form av bøker frå den jødiske kvinneforeininga.
Studietida og åra etterpå
Med økonomisk støtte frå gåver frå det lokale indiske samfunnet fullførte Pillay studia sine ved University of Natal. Ho tok ein bachelorgrad i humanistiske fag (BA) i 1963 og ein bachelorgrad i juss (LLB) i 1965. Ho fekk økonomisk støtte frå innbyggjarane i Clairwood, byrådet i Durban og eit stipend frå universitetet.
I løpet av studietida si ved University of Natal var det stor politisk aktivitet på universitetsområdet. Dei fleste undervisningstilboda og avgangsseremoniane var segregerte, noko som gjorde mange studentar sinte. Under apartheid måtte Pillay dele dei avgrensa ressursane dei fekk tilgang til, med alle dei andre studentane som ikkje var kvite. Ved eitt høve måtte ho dele ei obligatorisk lærebok på eit bibliotek for ikkje-kvite saman med 20 andre medstudentar som heller ikkje var kvite.
I 1959 vedtok Sør-Afrika lova om separate universitet (), som førte til at universitet som tidlegare hadde vore integrerte, på nytt vart segregerte. Som følgje av dette vart Pillay tvinga til å flytte til det næraste universitetet for ikkje-kvite, University at Salisbury Island, etter det første studieåret sitt.
University of Natal tilbydde eit jusstudium som førte fram til LLB-graden, men University at Salisbury Island hadde ikkje eit slikt studietilbod. Pillay søkte difor justisministeren om fritak frå reglane. Då ho ikkje fekk svar, ringde ho direkte til kontoret hans. Ho fekk til slutt vende tilbake til Natal, der ho kunne fullføre graden sin.
Seinare studerte ho ved Harvard Law School, der ho tok ein mastergrad i jus (LLM) i 1982 og ein doktorgrad i juss () i 1988. Pillay er den første sørafrikanaren som har teke doktorgrad i juss ved Harvard Law School.
Ho møtte ektemannen sin, Paranjothee «Gaby» Anthony Pillay, i 1962. Han var den første advokaten ho tilbydde ein lærekontrakt hos. I januar 1965 gifta dei seg, og seinare fekk dei to døtrer.
Juridisk karriere Pillay har brukt mykje av den juridiske karrieren sin på å arbeide for å verne internasjonal menneskerett, med særleg vekt på brotsverk knytte til valdtekt og seksuell vald. Ho var sterkt engasjert i kampen mot apartheid og forsvarte politiske motstandarar av apartheidregimet i rettssaker mot staten. Sakene handla mellom anna om dårlege fengselsforhold og ulovleg bruk av tortur.
Arbeid i skuggen av apartheidregimet Etter at Pillay hadde fullført studia ved University of Natal, kunne ho velje mellom å bli advokat med møterett for høgare domstolar eller å arbeide som praktiserande jurist. Ho valde å satse på ein juridisk karriere som praktiserande jurist. Denne vegen kravde at ho arbeidde i to år før ho kunne få formell godkjenning som advokat.
Ho arbeidde i to år under N.T. Naicker, som var medlem av African National Congress (ANC). Naicker sat ofte i husarrest og måtte stole på at Pillay møtte i retten og vitna på vegner av klientane hans.
I 1967 vart Pillay ei av tre kvinner som fekk godkjenning til å praktisere som advokatar. Ho vart òg den første kvinna som ikkje var kvit, til å opne sitt eige advokatkontor i Natal-provinsen. Ho har forklart at ho ikkje hadde noko anna val: «Ingen advokatfirma ville tilsetje meg fordi dei sa at dei ikkje kunne ha kvite tilsette som tok imot instruksjonar frå ein farga person.»Jonah Fisher (28. juli 2008). "Profile: New UN human rights chief". BBC News. Vitja 30. juli 2008. Som ikkje-kvit advokat under apartheidregimet fekk ho ikkje lov til å gå inn på kontora til dommarane.
Privat advokatpraksis I løpet av dei 28 åra ho arbeidde som advokat i Sør-Afrika, forsvarte ho apartheidmotstandararLouis Charbonneau (28. juli 2008). «U.N. assembly confirms S.African as human rights chief». Reuters. Retrieved on 20. april 2009. frå African National Congress (ANC), Unity Movement, Black Consciousness Movement og Azapo. Ho bidrog òg til å avdekkje bruken av tortur og dei dårlege forholda som politiske fangar levde under. Då ektemannen hennar vart arrestert i 1971 med heimel i terrorlova (), saksøkte ho styresmaktene og fekk medhald i kravet om å hindre politiet i å bruke ulovlege avhøyrsmetodar mot han.Interview with Vino Reddy (11. august 2002). Voices of Resistance. Retrieved on 30. juli 2008.
I 1973 vann ho fram med kravet om at politiske fangar på Robben Island, mellom dei Nelson Mandela, skulle få tilgang til advokatar. Dette skjedde i sakene State v Kader Hassim and 9 others og State v Harry Gwala and 9 others.Maggie Farley (26. juli 2008). «Human rights commissioner fought a long battle for her own rights». The Sydney Morning Herald. Retrieved on 30. juli 2008.
Medan ho gav juridisk hjelp til klientane sine, rådde dei henne til å rådføre seg med dommarar som hadde særleg kunnskap om internasjonal rett og humanitærrett i arbeidet med sakene deira. Pillay søkte difor om opptak ved Harvard University og byrja der i 1981 gjennom utvekslingsprogrammet Harvard–South Africa Scholarship Program. Der tok ho ein mastergrad i juss. Harvard–South Africa Scholarship Program var eit utvekslingsprogram som vart oppretta av apartheidmotstandarar ved Harvard. Dei kravde at dersom universitetet skulle halde fram med å investere i selskap som dreiv verksemd i Sør-Afrika under apartheid, måtte det òg tilby sørafrikanske studentar høve til å studere ved Harvard.
Etter å ha fullført avhandlinga si tok ho doktorgrad i juss ved Harvard Law School i 1988. Ho var med på å grunnleggje rådgjevingstenesta Advice Desk for the Abused og dreiv eit krisesenter for offer for vald i nære relasjonar.
Som medlem av Women's National Coalition bidrog ho til at den sørafrikanske grunnlova fekk ei likestillingsføresegn som forbaud diskriminering på grunnlag av rase, religion og seksuell orientering. I 1992 var ho med på å grunnleggje den internasjonale organisasjonen for kvinnerettar, Equality Now.
Høgsteretten i Sør-Afrika