thumb|right|Lo libre es sovent considerat coma lo simbòl de la literatura.
La literatura es l'ensemble deis òbras escrichas e oralas qu'an una valor artistica ò estetica. Fenomèn universau observat dins totei lei societats umanas, permet de manifestar d'emocions, de comunicar de pensadas ò d'educar de legeires ò d'auditors en utilizant lei ressorsas de comunicacion ofèrtas per la lenga. Per aquela rason, la literatura es sovent liada au mond dei libres. Pasmens, regarda tanben la poesia tradicionala dei pòbles sensa desprovesits d'escritura, lo teatre ò la benda dessenhada. Pus recentament, son egalament aparegudas d'òbras redigidas sus de supòrts numerics.
Istòria
De la literatura sacrada a la literatura profana
L'aparicion de la literatura
Segon lei conoissenças actualas deis arqueològs, la literatura seriá apareguda en Mesopotamia vèrs 2300 avC. Lo premier autor identificat es Enheduanna, una filha dau rèi Sargon d'Akkad(fr) J.-J. Glassner, « En-hedu-Ana, une femme auteure en pays de Sumer au IIIe millénaire ? », dins F. Briquel-Chatonnet, S. Farès, B. Lion e C. Michel (dir.), Femmes, cultures et sociétés dans les civilisations méditerranéennes et proche-orientales de l’Antiquité, Topoi supplément 10, 2009, pp. 219–231.. Pasmens, existiá probablament una tradicion orala ben pus anciana. D'efiech, mai d'un tèxte pus tardiu ne'n menciona l'existéncia dins de descripcions de pòbles aguent pas d'escritura. Per exemple, èra lo cas dei Cèltas. De mai, plusors tèxtes importants de l'Antiquitat semblan èsser eissits de la redaccion d'òbras oralas coma la Mahabharata e lo Ramayana indians. Dins aquò, es impossible de determinar lo periòde d'aparicion precís d'aquelei tradicions oralas. Es tanben pas possible de determinar lor existéncia dins d'autreis espècias dau genre Homo, especialament Homo neanderthalensis. Pasmens, l'existéncia d'una literatura orala dins lei populacions d'òmes de Neandertal es fòrça probabla car avián de rites funeraris e de practicas artisticas.
L'influéncia dau divin
thumb|right|Passatge dau Libre dei Mòrts egipcian, un exemple de literatura sacrada de l'Antiquitat.
Lei tèxtes sacrats ocupan una plaça majora dins lei premierei tèxtes coneguts (tèxtes vedics, Bíblia...). En particular, aqueu pensament s'obsèrva au començament de l'Evangèli de Sant Joan : « Au començament èra lo Vèrbe, e lo Vèrbe èra amb Dieu, e lo Vèrbe èra Dieu ». Pasmens, en defòra dei tèxtes sacrats elei meteissei, lo divin aguèt una influéncia importanta sus la literatura dins fòrça regions fins a la fin de l'Edat Mejana. Per exemple, lei dieus intervènon regularament dins lei racòntes de la mitologia grèga. Pus tard, la legenda arturiana foguèt en partida centrada a l'entorn de la quista dau Sant Grasal, un objècte mitic assimilat au Sant Calici a partir dau sègle XIII. Un autre exemple dau periòde medievau regarda lei trobadors occitans que se declaran, coma Bernat de Ventadorn († sègle XII), moguts per una fòrça superiora.
La transicion vèrs lo profan
La transicion dau divin au profan foguèt un procès lòng que se debanèt a de ritmes diferents segon lei diferents tipes d'escrichs. Per exemple, lei tèxtes filosofics e politics capitèron de s'afranquir de l'influéncia divina tre l'Antiquitat. L'aparicion de tipes novèus de tèxtes, coma lei cronicas, lei racòntes de viatge ò lei tractats scientifics, accelerèron pauc a pauc aquela evolucion. En revènge, lo procès foguèt pus lòng dins leis òbras de ficcion. Pasmens, lei dieus i perdiguèron pauc a pauc lo ròtle de personatges principaus per venir l'incarnacion dau destin. Per exemple, dins l’Epopèia de Gilgamesh, lei dieus participan fòrça ais aventuras dei dos eròis. Quauquei millenaris pus tard, dins l’Iliada, lei dieus son totjorn ben presents mai lei personatges umans ocupan desenant totalament la premiera plaça dins l'intriga. Puei, au sègle XI, Dieu ocupa una plaça reducha dins la Cançon de Rotland.
Lo periòde dei sobeirans mecènas
Lo desvolopament de la catarsis
thumb|right|Retrach de Francés I, un exemple de sobeiran mecènas de la Renaissença.
A partir de la fin de la Renaissença, lo mecenat se desvolopèt en Euròpa. Aquò permetèt a d'artistas de trobar de senhors poderós capables de subvencionar sei trabalhs e, de còps, de lei protegir còntra lei rigors de la lèi. Plusors escrivans majors dau periòde situat entre la fin de l'Edat Mejana e lo Sègle dei Lutz, coma William Shakespeare (1564-1616), Pierre Corneille (1606-1684) ò Molière (1622-1673), foguèron donc egalament de cortesans. Ansin, seis òbras foguèron lo rebat d'aquela situacion. Pasmens, aquò permetèt d'inscriure lo trabalh de l'escrivan dins la realitat de la societat.
Ansin, a partir dau sègle XVI, leis autors literaris tornèron adoptar la nocion grèga de catarsis, es a dire de purga dei passions. Lor objectiu principau foguèt de presentar un rebat fidèu de la societat per exprimir e eliminar lei pulsions indiciblas deis espectatorsAi sègles XVI e XVII, s'utilizèt fòrça l'expression theatrum mundi (« teatre dau mond ») per designar aquela tendància.. Segon lei país, aquò menèt a d'òbras collectivas (teatre en França) ò individualistas (roman en Anglatèrra).
Lo desvolopament de la critica
L'integracion dau trabalh de l'escrivan au sen de la societat entraïnèt l'emergéncia de la critica literària, principalament a partir dau sègle XVIII. D'efiech, durant lo periòde de l'escrich sacrat ò inspirat per lo divin, la critica dei tèxtes èra impossibla car mauparlar dei dieus èra sovent estrictament enebit. Aquò cambièt amb la Querèla deis Ancians e deis Modèrnes que comencèt en França tre la fin dau sègle XVII. Lo desvolopament de la critica foguèt tanben sostengut per la lucha entre leis autors per obtenir lei favors dei mecènas pus importants. Pasmens, aguèt tanben un ròtle positiu en permetent l'estructuracion de la literatura dins mai d'un país gràcias a la creacion d'institucions e d'escòlas dedicadas.
Lo desvolopament dei corrents puristas
En parallèl de l'integracion creissenta de la literatura dins la societat, se desvolopèron de corrents favorables a una cèrca de la forma « pura » dei mots. L'influéncia d'aquela tendància s'observèt principalament en lei manieristas de la fin de la Renaissença, dins la poesia barròca e, pus generalament, dins lei jòcs verbaus practicats dins lei salons de l'elèit intellectuau dau Sègle dei Lutz. Après la Revolucion, demorèt vivaça amb d'autors romantics ò simbolistas coma Alfred de Vigny (1797-1863), Stéphane Mallarmé (1842-1898) ò Arthur Rimbaud (1854-1891). Au començament dau sègle XX, contunièt d'evoluir per donar naissença au subrerealisme.
Vèrs la literatura modèrna
La literatura intima
Lei tendàncias que forman la literatura modèrna apareguèron durant lo Sègle dei Lutz. La premiera es la volontat de s'interessar a l'individú e, sovent, a l'autor eu meteis. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) expliquèt aquela evolucion dins sei Confessions, premier obratge autobiografic modèrne paregut entre 1782 e 1813. Aqueu projècte intimista se difusèt dins tota la literatura e tenguèt un ròtle centrau dins lo movement romantic dau sègle XIX. Puei, demorèt present dins mai d'un corrent ulterior. En particular, certaneis escrivans considèran que l'autor es l'unic individú ben conegut per l'autor durant la redaccion d'un tèxte, çò que justifica de s'apielar sus aqueu saber dins son trabalh.
Leis escrivans testimònis
thumb|right|Fotografia de Victor Hugo, arquetipe de l'escrivan testimòni dau sègle XIX.
Durant la segonda mitat dau sègle XIX, la literatura intimista entraïnèt l'aparicion d'un autre element important de la literatura modèrna : l'autor testimòni. Dins un tau quadre, lo racònte es totjorn realizat segon lo ponch de vista de l'escrivan. Pasmens, l'autor assaia de representar e de descriure la societat. Generalament, aqueu procès permetiá de criticar aquela societat per promòure un ideau de justícia sociala coma o teorizada Victor Hugo (1802-1885) dins la prefaci dei Miserables en 1862. Charles Dickens (1812-1870) adoptèt un encaminament similar dins l'Anglatèrra Industriala dau sègle XIX. D'autreis autors, coma Gustave Flaubert (1821-1880), se contentèron d'observar lei fachs. Pasmens, dins totei lei cas, lo realisme dei descripcions foguèt un aspècte important d'aqueu periòde. Laissèt una influéncia importanta que menèt a l'aparicion de l'escrivan « engatjat », prefigurat per de personalitats coma Émile Zola (1840-1902) durant l'afaire Dreyfus.
Leis escrivans engatjats
A partir dau sègle XX, fòrça escrivans venguèron d'autors « engatjats » au profiech d'una causa. Lo movement socialista provesiguèt un important contingent d'aqueleis autors coma Louis Aragon (1897-1982) ò John Steinbeck (1902-1968). Pasmens, d'autrei corrents politics aguèron tanben seis autors engatjats. Quina que siegue la causa de defendre, l'objectiu d'aqueleis escrivans èra lo meteis : descriure e rendre còmpte dei sofrenças umanas per assaiar de modificar lo cors de l'istòria.
L'estudi de la literatura
En causa de l'importància de la literatura dins lei societats umanas, l'estudi de la literatura es una activitat significativa au sen de l'elèit culturau de mai d'un país. Atestat tre l'Antiquitat, especialament amb l'existéncia de concors artistic dins plusors regions, a pres una dimension novèla amb l'aparicion de la critica literària, la creacion d'institucions encargadas de gerir la produccion literària e la definicion de metòdes d'analisi sistematica dei tèxtes e dei corrents artistics.
L'istòria literària
L'istòria literària es principalament apareguda durant lo sègle XIX coma una consequéncia de l'estructuracion de l'istòria coma disciplina scientifica. Uei, constituís l'apròchi classic de l'estudi de la literatura. D'efiech, es fondada sus l'idèa que la literatura es lo resultat de divèrseis elements coma leis eveniments marcants d'una generacion, lei tendàncias e lei tèmas artistics abordats per leis autors d'un periòde ò d'un luòc, leis idèas dominantas e lei formas preferidas per lei lectors. Aquò a permés de definir plusors periòdes literaris successius coma la Renaissença, lo classicisme, lo sègle dei Lutz ò lo romantisme. De còps, mai d'un corrent pòu coexistir coma lo naturalisme e lo simbolisme durant la segonda mitat dau sègle XIX.
Aquela categorizacion es interessenta per introdurre la literatura generala e lei tendàncias majoras. Pasmens, escarta leis òbras que s'intègran pas dins aqueu sistèma e lei periòdes de transicion son pas totjorn clars. De mai, a tendància d'aumentar lo nombre de corrents artistics durant lei periòdes pus recents car lei particularitats d'aquelei movements aparéisson pus clarament.
L'estudi scientific de la literatura
Dempuei leis ans 1920, es aparegut un apròchi scientific de l'estudi de la literatura. Son objectiu es de determinar çò que fa d'una òbra donada una òbra literària. La vision classica de cèrca de l'estructura, dei tèmas e dei procès foguèt donc jutjada insufisenta car permetiá pas de se destacar de la critica. En plaça, lei partisans de l'encaminament scientific prepausèron de s'interessar ai factors de produccion literària, especialament lo lector. Aquò menèt au desvolopament d'otís coma la bibliometria, la teoria de la recepcion e l'analisi culturala per assaiar de definir lei principis de seleccion, d'evolucions dei genres e de periodizacion que permèton de descriure la literatura. L'utilizacion dei tecnologias de l'informacion e de la literatura comparada i son frequentas.
Leis institucions literàrias
thumb|right|Fotografia de l'Acadèmia Francesa, modèl de totei leis institucions literàrias promogoudas per lo poder estatau.