Homo sapiens, pus frequentament dich « òme modèrne », « òme » ò « èsser uman », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre Homo.
Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas.
La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia.
Istòria evolutiva e taxonomia
Taxonomia
Homo sapiens es un mamifèr que fa partida de l'òrdre dei primats (Primates), un ensemble apareissut a la fin dau Cretacèu. Lei primats son caracterizats per un poce opausable, una vision binoculària e un cervèu relativament important a respècte deis autreis espècias. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una filogenia clara.
Uei, Homo sapiens fa ansin partida dau sosòrdre dei Haplorrhini (preséncia d'un nas), de l'infraòrdre dei Simiiformes (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei Catarrhini (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei Hominoidea (abséncia de coa), de la familha dei Hominidae (granda talha), de la sosfamilha dei Homininae (primats euroafricans), de la tribú dei Hominini (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei Hominina (desplaçament bipède) e dau genre Homo (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'Homo (Homo habilis, Homo ergaster, Homo erectus, Homo neanderthalensis...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei chimpazés, lei gorillas e leis orangotans.
Istòria evolutiva
Dei Hominina au genre Homo
Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián Sahelanthropus tchadensis, que viviá en Chad fa 7 milions d'ansA.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », PNAS, 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231. e Orrorin tugenensis que viviá fa 6 milions d'ans en KenyaY. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », C. R. Paleo, 2002, vol. 1, pp. 293-303.. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en Alemanha porrián apartenir a una espècia de primat bipèdeMadelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », Nature, vol. 575, n° 7783, 2019, pp. 489-493.. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de Sahelanthropus tchadensis qu'es contestat per de paleontològs.
L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre Australopithecus en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat.
D'Homo habilis a Homo sapiens
En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre Homo. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e Homo habilisBrian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », Science, vol. 347, n° 6228, 2015, pp. 1352-1355.. Fa 2 milions d'ans, de fossils dHomo ergaster mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre Homo venguèt mai gracila.
L'evolucion ulteriora vèrs Homo sapiens si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm3 en Homo habilis a cm3 en Homo sapiens. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. reduccion dau prognatisme. reduccion de la dentat. descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments.
Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiuTrevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », Nature Genetics, 18 març de 2025, pp. 1–9.. De a avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa ans, de grops d'''Homo sapiens comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblasLa Recherche, març de 2020, p. 12..
La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils.
Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (Pan troblodutes e Pan paniscus). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei Hominina e aquela dei Panina aguèt luòc fa 7 milions d'ansPascal Picq, Premiers Hommes, Flammarion, París, 2016..
Morfologia e fisiologia
Anatomia Homo sapiens es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La colona vertebrala es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmesLa talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentausS.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », BMC Public Health, 18 de junh de 2012..
La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa ansM. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », Molecular Biology and Evolution, 2010, vol. 28, n° 1, p. 29..
Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna.
Metabolisme e alimentacion
L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalentsHerman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », Nature, mai de 2016.. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre.