Lo tèrme de Comuna de París fasiá referéncia originalament au govèrn de París pendent la Revolucion Francesa. Fa referéncia tanben au govèrn socialista que dominèt brèvament a París dau 18 de març (formalament lo 26 de març) de 1871 fins au 28 de mai de la meteissa annada.
En sens estricte, la Comuna de París de 1871 foguèt simplament l'autoritat locala qu'exerciguèt lo poder a París pendent dos mes a la prima de 1871. Mas, finalament foguèt un dei pus importants episòdis politics de l'epòca ( executats, empresonats e deportats).
Dins divèrsei vilas de França coma Marselha, Lion, Sant Estève, Tolosa, Narbona, Grenòble e Limòtges, d'autrei comunas foguèron proclamadas lo 3 de març de 1871, mas totei foguèron reprimidas rapidament. Per Karl Marx, aquela es la premiera insurreccion proletariana autonòma.
Lei causas
Lei causas de l'insurreccion son nombrosas. Regropan d'elements prefonds (inegalitats importantas entre leis abitants, cultura de l'insurreccion...) e d'autrei, mai immediats per lei Parisencs coma la guèrra e sei consequéncias.
La cultura de l'insurreccion e l'influéncia republicana
En 1871, l'insurreccion es fòrça presenta dins la memòria collectiva parisenca. D'efèct, après quauqueis exemples de revòuta pendent la monarquia, lo reflèxe revolucionari entretenguèt dempuei 1789 una cultura politica fasent la part bèla de l'insurreccionPierre Milza, L'année terrible : la Commune (mars-juin 1871), Edicion Perrin (2009), p. 55..
La patz amb Prússia La Guèrra francoprussiana foguèt declarada lo 19 de julhet de 1870 per Napoleon III. Mau preparadasRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), Chapitre I : Une armée vaincue., leis armadas imperialas foguèron aisidament batudas. Lo 20 d'agost, l'armada de Bazaine foguèt blocada dins Mètz<ref name="Lissagaray 57">Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871", Edicions La Découverte & Syros (2004), p.57</ref>. Lo 2 de setembre, l'armada de Mac Mahon e l'emperaire se rendèron après lo desastre de Sedan.Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871", Edicions La Découverte & Syros (2004), p.58.</ref> D'aquelei novèlas, lo pòple de París ocupèt l'Hôtel-de-Ville e la Republica foguèt proclamada dos jorns pus tard<ref name="Lissagaray 59">Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871", Edicions La Découverte & Syros (2004), p.59.. De mai, un govèrn provisòri, dirigit per lo generau Trochu e Jules Favre foguèt establit per defendre París. L'Empèri resistiguèt quasi pasProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871", Edicions La Découverte & Syros (2004), pp. 59-60.</ref>. Pasmens, ni aqueu govèrn ni Gambetta, mandat en la província poguèron ganhar la guèrra.
D'efièch, la capitulacion de Bazaine e de l'armada de Mètz lo 27 d'octòbre compliquèt fòrça la situacion. La lentor de l'armada francesa de Léger, soudats comandats per lo generau d'Aurelle de Paladines, après la victòria de Coulmiers poguèt pas de liberar París dau sètge prussian<ref name="Lissagaray 88-90">Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871", Edicions La Découverte & Syros (2004), pp. 88-90.. Leis autreis armadas francesas (Bourbaki, Faidherbe...) foguèron tanben vencudas. A l'entorn de París, lei temptativas francesas de sortidas (Châtillon, Buzenval, Le Bourget, Champigny...) capitèron mau en partida en causa dau manca d'organizacion e de l'incompeténcia dei generausProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Comment les Prussiens eurent Paris et les ruraux la France, pp. 56-94.. En particular, lei batalhons de la Gàrdia Nacionala, formats per leis abitants de París, foguèron mau utilizats. De mai, lei condicions de la capitulacion (intrada de Prussians dins la capitala, rançon de 200 milions...) foguèron vistas coma una umiliacionProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, p. 81.. L'agitacion ganhèt la Gàrdia Nacionala e leis unitats de soudats mobilsProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, pp. 98-101.. Per exemple, lo 24 de febrier, ges de batalhon venguèt respòndre a l'apèu dau govèrn per reprimir lei manifestacionsProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, pp. 98-99.. De soudats escampèron dins Sèina un policier que notava lei numèros de regimentProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, p. 99..
L'assemblada de Versalhas e sa politica
Leis eleccions legislativas dau 8 de febrier de 1871 donèron la victòria ai partisans d'un restabliment de la monarquia ambé quasi 400 deputats. Lei republicans, en particular lei republicans radicaus, foguèron largament batuts en província mai venceires en París e lei vilas grandasProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), pp. 92-94.. L'assemblada novèla se mesfisèt de la capitala e acceptèt lei condicions de patzProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), pp. 102-103.. Una campanha de pressa contra París comencèt dins lei jornaus conservadorsProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), pp. 104-105.. Unei deputats republicans coma Victor Hugo foguèron tanben insultats. De mai, l'assemblada refusèt lo transferiment en París e de deputats parlèron de decapitalizacion definitiva de la vilaProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 106.. Pasmens, la decision pus grèva se prenguèt quand l'assemblada rendèt exigibles lei deutes suspenduts per lo sètge. L'activitat economica avent pas encara représ, protèsts aguèron luòc dau 13 au 17 de març.
Après aquelei decisions, lo generau Vinoy enebiguèt sièis jornaus e un conseu de guèrra condamnèt a mòrt (per contumàcia) quauquei caps republicans radicaus coma Flourens e Blanqui per d'esmogudas durant lo sètge lo 31 d'octòbre de 1870Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 107.. De mai, lo generau d'Aurelles de Paladine assaièt de sasir lei canons de la Gàrdia NacionalaProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), pp. 107-108.. Pasmens, la temptativa capitèt mau e lei canons foguèron mes a la sosta, en particular dins lo pargue de Montmartre.
Lei canons de París
Adolphe Thiers vouguèt levar lei canons de París per consolidar la posicion de l'Assemblada transferida a VersalhasGaston Da Costa, Mémoires d'un Communard : la Commune vécue, Edicions Larousse (2009), p. 49. Èra una promessa facha ai deputats. D'efèct, París tenguèt una artilharià importanta, mespresats per lei generaus durant lo sètge, mai pagats per una soscripcion popularaHenri Guillemin, L'Avénement de M. Thiers et Refléxions sur la Commune, Edicions Gallimard (1971) p. 149.. Èran donc considerats coma la proprietat dei Parisencs. Ja, pendent l'intrada dei Prussians, leis abitants leis avián estremats. De mai, doas temptativas per prendre lei canons avián mancat e leis pargues d'artilhariá foguèron gardats. La populacion comencèt donc de crénher un còp d'estat reialista contra la Republica proclamada per París.
La formacion de la Comuna de Paris
La jornada dau 18 de març
Lo 18 de març, lo govèrn de Versalhas temptèt per lo tresen còp de s'emparar dei canons de la Gàrdia Nacionala de París. Pasmens, aquest còp, lo plan de Versalhas prevesiá una operacion nocturnaRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 66.. Pasmens, lo plan prevesiá una ocupacion militara de la capitala reclamada per lo generau Joseph Vinoy per arrestar lei caps Richard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 67.. Lei membres dau govèrn pensavan tanben que la resisténcia seriá feble sensa lei caps. Lei oficiers de l'armada recebèron donc l'òrdre d'empachar lei recampaments.
La falha dau plan èra la dispersion deis unitats enregadasRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), pp. 69-70.. D'efèct, la division Maud'huy deviá ocupar la Bastilha, la Cité e contrarotlar lei pòntsRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 69.. Ansin, la bregada Wolff (67 e 68 regiments de marcha) aviá de tenir la Bastille e la borgada Saint-Antoine, la bregada Hanrion (2 batalhon de caçaires, 45 e 69 regiments de marcha) la Cité e lei jardins dau Luxembourg, lo 110 regiment de linha la casèrna Lobau, lo 120 la casèrna Prince Eugène (borgada dau Temple) e unei destacaments leis estacions dau Nòrd e de l'Est, lei Tuileries e lo Lovre. Au nòrd, la division Susbielle deviá prendre lei canons entrepausats dins Montmartre ambé lei bregadas Lecomte (18 batalhon de caçaires, 88 regiment de marcha) e Paturel (17 batalhon de caçaires, 76 regiment de marcha). Enfin, la division dau generau Faron aviá receuput coma buta lei pargues d'artilhariá dei Buttes-Chaumont. Dispausava dei bregadas La Mariouse (35 e 42 de linha) e Derroja (109 e 110 de linha).
Lo 18, leis unitats prenguèron facilament lei posicions assignadas durant la nuech. Pasmens de matin, lei problèmas arribèron per l'armadaRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 71.. La bregada Paturel foguèt blocada dins Montmartre per la populacion e una partida deis efectius desertètRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), pp. 73-74.. De l'autra còsta de Montmartre, la bregada Lecomte foguèt tanben blocada e fraternizèt ambé leis abitants. Capturat, Lecomte foguèt fusilhat ambé lo generau ancian Clément per sei soudats o leis insurgentsRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), pp. 76-77.. La division Faron capitèt mau tanben : lo coronèu Lespiau dau 109 obtenguèt lo drech de se replegar a condition solament que sei soudats laissèsson seis armas a la populacionRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 77.. D'autrei batalhons de la division aguèron lo meme sòrtRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), pp. 78-80..
Vèrs 12 h, Vinoy ordenèt l'abandon de la riba drecha e Thiers fugiguèt a Versalhas a 16 hRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 80.. Doas oras pus tard, lo generau Adolphe Le Flô donèt l'òrdre de quitar la vilaRichard Tombs, La guerre contre Paris 1871, Edicions Flammarion (2009), p. 83.. L'evacuacion dei brigas de l'armada comencèt pendent la nuech vèrs 2 h. París passèt sota l'autoritat dau Comitat de la Gàrdia Nacionala.
Leis eleccions dau conseu municipau
Après lo 18 de març, lo Comitat centrau anoncièt la tenguda d'eleccions municipalas lo 22Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 131.. Lei conservadors de Versalhas comencèron donc una campanha de pressa denonciant l'execucion de generaus e una eleccion "illegala"Prosper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 137.. Lo 21, un centenau de partisans de Versalhas manifestèt plaça Vendôme davant lo sèti dau Comitat centrau de la Gàrdia NacionalaProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 139.. Bergeret lei dispersèt. En causa de trébols dins la capitala e d'un semblant de negociacions amb l'assemblada menat per de deputats parisencs coma Clemenceau o Millière, leis eleccions foguèron finalament retardadasProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 140.. Lo 22, una autra manifestacion provoquèt la mòrt de dos membres de la Gàrdia NacionalaProsper-Olivier Lissagaray, Histoire de la Commune de 1871, Edicions La Découverte & Syros (2004), p. 141.. Lei Federats de Bergeret tirèron sus la manifestacion e tenguèron l'Hôtel-de-Ville.