Cuba (), oficialament la Republica de Cuba (en espanhòu: República de Cuba), es un estat insular de Cariba format per l'illa omonima, l'illa de la Joventut e autreis illas adjacentas. La capitala n'es L'Avana.
La formacion dau país comencèt au sègle XVI amb la colonizacion de l'illa per leis Espanhòus que decimèron rapidament la populacion indigèna (principalament de Taínos e de Ciboneis). Sensa metaus preciós, la colonia interessèt pauc lei colons fins a la Revolucion Francesa qu'entraïnèt l'afondrament de l'industria sucriera cariba. Au sègle XIX, Cuba conoguèt ansin un desvolopament important e venguèt la premiera region de produccion de sucre amb de transformacions socialas importantas (arribada d'esclaus, formacion d'un elèit economic de plantaires...). Aquò suscitèt de tensions mai e mai grèvas que favorizèron l'aparicion de movements independentistas. D'insurgents prenguèron lo contraròtle d'una partida de l'illa dins lo corrent deis ans 1890 e obtenguèron l'ajuda deis Estats Units.
Dins aquò, la victòria estatsunidenca transformèt Cuba en protectorat de Washington, çò que reglèt pas lei problemas sociaus de l'illa. Una multiplicacion dei revòutas e la crisi economica de 1929 entraïnèron ansin la presa dau poder per un militar dich Fulgencio Batista. Se mantenguèt au poder fins a la capitala d'una insureccion comunista menada per Fidel Castro en 1959. Lo regime novèu se turtèt rapidament a l'ostilitat deis Estats Units e deguèt se raprochar de l'URSS. Aquò li permetèt d'enregistrar de progrès economics nombrós mai la disparicion dau blòt sovietic lo laissèt solet en fàcia de Washington. L'illa conoguèt alora una grèva crisi economica que se reglèt lentament amb la liberalizacion de certanei sectors economics coma lo torisme. En parallèl, d'esfòrç diplomatics importants son en cors per assaiar de normalizar lei relacions amb leis Estats Units que somèton l'economia cubana a un embarg dempuei leis ans 1960.
Au nivèu culturau, Cuba es un centre important dins la Mar Cariba, reconeguda per sa musica, sa literatura e sei cigarros. En particular, l'illa es a l'origina de plusors estiles musicas que son uei largament difusats dins lo mond entier coma la salsa.
Geografia
Geografia fisica
thumb|Topografia de Cuba.
Amb un territòri insular alongat d'una longor de km e d'una largor de 30 a 200 km, Cuba es l'illa pus vasta de la Mar Cariba amb una superficia de km². Se situa a l'intrada dau Golf de Mexic, au sud de Florida e au nòrd-èst de Yucatan. Cuba es tanben format de l'Illa de la Jovença, seisena illa pus importanta de la region, e de mai de illas e illòts.
Aperaquí 80% dau territòri cuban es constituit de plans fachs de ròcas cauquieras cubèrtas d'argielas e d'alluvions. Lei massís montanhós son rars. Lo pus important, situat au sud, es la Sierra Maestra que culmina a m au Pico Turquino qu'es la cima pus auta dau país. Leis autrei montanhas importantas son l'Escambray ( m), pichon ensems situat dins lo centre dau país, e la Cordilhèra de Guaniguanico que s'estend dins lo nòrd-oèst mai que son altitud demòra inferiora a 700 m.
L'idrografia es limitada per l'estrechor de l'illa. Comprèn plusors rius costiers e un nombre feble de lacs interiors, generalament artificiaus. Se fau nòtar l'existéncia de plusors mangròvas lòng dei litoraus e, au nòrd, de la laguna de Leche (68 km²).
Clima
Cuba a un clima de tipe tropicau de savana amb una temperatura mejana compresa entre 25°C e 26°C e de precipitacions moderadas ( mm anuaus). La sason eissucha dura de novembre a abriu. Durant la sason umida, l'illa pòu èsser victima de ciclòns tropicaus, susceptibles d'agantar d'intensitats autas coma foguèt lo cas en 2008Lei degalhs causats per lei ciclòns d'aquela annada foguèron estimats a 10 miliards de dolars per lo govèrn cuban..
Demografia
La populacion cubana èra de 11,2 milions d'abitants en 2018, siá una densitat de 102 ab/km². Conoguèt una aumentacion fòrta durant lo sègle XX passant de 1,8 milions en 1900 a 5,9 milions en 1950 e 11,1 milions en 2000. Sembla de s'estabilizar a l'entorn d'aquela valor dempuei lo començament dau sègle XXI. Un taus de natalitat feble (1,65 enfants/frema), una esperança de vida relativament importanta (78 ans) e un taus d'emigracion important explican aqueu fenomèn. La piramida dei temps presenta donc totei lei caracteristicas d'una populacion en cors d'envielhiment amb una demenicion clara dei 0-24 ans (26% de la populacion en 2018), una majoritat de 24-65 ans (57%) e un nombre de mai de 64 ans en aumentacion rapida (15%).
Lo taus d'urbanizacion es important (77%) e la populacion ben formada. La vila pus importanta es la capitala, l'Avana, amb mai de 2,13 milions d'abitants en 2018. Leis autrei centres demografics son Santiago de Cuba ( abitants), Camagüey ( abitants), Holguín ( abitants). 9 vilas suplementàrias an una populacion superiora a estatjants.
Lengas
La lenga oficiala de Cuba es l'espanhòu qu'es parlat per la màger part de la populacion. Leis autrei lengas son fòrça minoritàrias en causa de l'omogeneïtat lingüistica impausada per la colonizacion. Se pòdon mencionar lo creòl haitian qu'es la lenga deis imigrants haitians e lo lucumí qu'es un dialècte de la lenga ioruba utilizat dins la liturgia de certanei religions d'origina africana.
Religion
Cuba es un estat secularizat de tradicion catolica que respecta la libertat de religion. Lo catolicisme e la santeria, un sincretisme coloniau mesclant catolicisme e religion ioruba, demoravan donc lei doas premierei religions en 2018 amb, respectivament, 60% e 17% de la populacion. Coma dins lo rèsta de l'America Latina, lo protestantisme conoís un desvolopament rapide dempuei la fin dau sègle XX, fins a regropar 5% de la populacion en 2018. Enfin, 23% deis abitants avián ges de religion (ateïsme e agnosticisme).
Istòria
Leis originas e l'arribada deis Europèus
L'istòria de Cuba es mau coneguda avans l'arribada de l'expedicion de Cristòl Colomb en 1492. L'illa èra alora poblada per de Taínos e de Ciboneis. Lei Taínos vivián de la caça e d'una agricultura seminomada. Lei Ciboneis èran de caçaires e de pescaires a l'origina de pinturas rupèstras (baumas de Punta del Este). Lo nombre precís d'indigèns a la fin dau sègle XV es desconegut mai, coma dins leis autrei regions americanas, declinèt rapidament en causa dei guèrras colonialas, dei malautiás veïculadas per leis Europèus e dau trabalh fòrçat. Ansin, restava solament Amerindins dins l'illa en 1530 e mens de en 1600.
Lo periòde coloniau
De la conquista de l'illa a l'afondrament de Sant Domingo
Dins lo corrent deis annadas 1490-1500, leis Espanhòus organizèron plusors missions de reconeissença dau litorau cuban. Puei, lo conquistador Diego Velázquez de Cuéllar ne faguèt la conquista entre 1511 e 1513. I fondèt Baracoa (1812), Santiago de Cuba (1814), L'Avana (1814) e Trinidad (1814). Comencèt tanben d'organizar l'importacion d'esclaus africans e la creacion de plantacions. Pasmens, en despiech d'un clima fòrça favorable a la cana de sucre, l'illa interessèt gaire lei colons qu'èra mai atrachs per lei jaciments de metaus preciós dau continent.
Fins a l'afondrament de l'industria sucriera de Sant Domingo durant lei guèrras de la Revolucion Francesa, l'economia de Cuba foguèt donc dominada per lo norrigatge de bovins. Lei plantaires preferiguèron se concentrar sus lo tabac e la colonia ne venguèt lo premier productor mondiau. Pasmens, la produccion de sucre e de plantas tinctorialas formèron pauc a pauc de sectors economics non negligibles. Coma dins lo rèsta de l'Empèri Espanhòu, la societat coloniala èra fòrça inegalitària. Dirigida per una classa de grands proprietaris blancs, èra destinada a assegurar l'avitalhament d'Espanha e d'Euròpa en produchs coloniaus.
Lo desvolopament de l'industria sucriera
thumb|right|Leis Antilhas vèrs 1790.
Dins lo corrent deis annadas 1790, lei combats se debanant sus l'illa d'Hispaniola entraïnèron l'afondrament de l'industria sucriera de la colonia de Sant Domingo. De mai, Espanha mau capitèt de restablir son autoritat sus l'illa ocupada per Haití en 1822. Ansin, leis autoritats espanhòlas decidèron d'encoratjar la creacion de plantacions de cana de sucre en Cuba. I favorizèron la tracha negriera necessària a l'obtencion de la man d'òbra, çò que permetèt tanben d'assegurar la fidelitat deis elèits locaus que venguèron rapidament minoritàrias. En particular, au començament dau sègle XIX, Cuba conoguèt ges d'agitacion independentista e demorèt sensa dificultat dins la fauda espanhòla.
Aquela politica permetèt d'aumentar rapidament la produccion de sucre que passèt de tonas en 1815 a mai d'un milion a la fin dau sègle XIX. En parallèl, lo nombre d'esclaus doblèt entre 1817 e 1840 (de a siá la mitat de la populacion insulària). Aquò necessitèt de perseguir la tracha negriera en despiech de l'ostilitat de Londres que menacèt d'intervenir mai d'un còp. Pasmens, dins lo corrent deis annadas 1830-1840, lo desvolopament de l'influéncia estatsunidenca dins la region empachèt tota intervencion britanica. Ansin, la tracha negriera a destinacion de Cuba demorèt prospèra fins a 1845 e dispareguèt pas avans la fin de la Guèrra de Secession en 1865.
L'interès estatsunidenc per l'illa
Demorats fidèus a Espanha en causa de sa crenhença de perdre son poder dins una « republica negra », leis elèits cubans s'alassèron de la dominacion de Madrid dins lo corrent dau sègle XIX. D'efèct, l'emergéncia deis Estats Units d'America esclavagistas coma poissança militara vertadiera permetiá d'aver idèa de remplaçar la proteccion espanhòla per aquela de Washington. En 1849, lei plantaires sostenguèron donc una ofèrta de crompada de l'illa emesa per lo president estatsunidenc James Polk. Lo refús espanhòu entraïnèt l'aparission d'una oposicion politica locala que trebolèt l'illa fins au començament de la Guèrra de Secession en 1861.
La Guèrra de Dètz Ans e lo renfòrçament de l'influéncia estatsunidenca
Per lei plantaires, la desfacha sudista de 1865 cambièt totalament lei perspectivas politicas. En Cuba, lei conservators sostenguèron tornarmai lo poder coloniau e l'oposicion foguèt d'ara endavant animada per de liberaus. En 1868, Carlos Manuel de Cespedes, proprietari e avocat cuban sostengut per una junta basada a New York, proclamèt l'independéncia e ocupèt brèvament Santiago. Pasmens, leis Espanhòus capitèron de blocar l'insureccion dins l'èst de l'illa. Cespedes foguèt tuat en 1873 e lei darriereis insurgents foguèron vencuts en 1878 après dètz ans de combats.
Lo conflicte permetèt a Madrid de comprendre la necessitat de modernizar l'illa. Tre 1878, mai d'una reforma foguèt realizada e totei leis esclaus foguèron liberats entre 1880 e 1886. En parallèl, l'imigracion de colons blancs foguèt encoratjada per aumentar la basa demografica favorabla a Madrid. Pasmens, la modernizacion de l'economia cubana favorizèt en realitat l'influéncia estatsunidenca. D'efèct, l'abolicion necessitèt d'introdurre de tecnicas de produccion novèlas, de concentrar lei fabricas e de construrre un ret de transpòrt eficaç. Òr, la màger part dei capitaus permetent aquela adaptacion foguèt d'origina estatsunidenca.
De l'insureccion de 1895 a la Guèrra Ispanoestatsunidenca