Peró (en espanhòl: Perú; en quíchoa e aimara: Piruw), oficialament la Republica de Peró (en espanhòl: República del Perú; en quíchoa: Piruw Ripuwlika; en aimara: Piruw Suyu), es un estat sobeiran de l'America dau Sud.
S'espandissent sus una superfícia de km2 dins los Andes, enviroutat per l'ocean Pacific a l'oèst, l'Eqüator e Colómbia au nòrd, Brasil e Bolívia a l'èst e Chile au sud. Sa capitala es Lima, vila mai poplada dau país.
Brèç dei civilizacions precolombianas deis Andes, foguèt colonizat per Espanha que destruguèt l'Empèri Inca dins lo corrent dau sègle XVI. Aquò entraïnèt la formacion d'una societat dominada per una oligarquia de grands proprietaris. Vengut independent a l'acomençament dau sègle XIX, conoguèt plusors conflictes còntra sei vesins per definir lo traçat de sei frontieras. Sa vida politica es tanben caracterizada per una instabilitat politica cronica en causa dei rivalitats que devesisson l'oligarquia ò qu'opausan lei conservadors, sostenguts per lei militars, ai movements sociaus e ai partits de senèstra.
Geografia
Geografia fisica
thumb|right|Topografia de Peró.
Lo territòri perovian a una superficia de km². Se pòu devesir entre tres regions principalas que son lo litorau, leis Andes e la Seuva Amazonica: lo litorau perovian a una longor d'aperaquí km. Es format d'un plan estrech entrecopat per de relèus rocassós, de formacions deserticas (zònas de dunas... etc.) e de cònes de dejeccion sedimentaris. leis Andes son devesidas entre tres cadenas enceuclant de bacins d'altitud e dins lo sud, un platèu dich Altiplano. Divèrsei vaus formadas per l'erosion i forman deis entalhs prefonds. La cadena occidentala es la pus auta amb de cimas fòrça importantas coma Huascarán ( m e cima pus auta dau país), Yerupajá ( m) ò Coropuna ( m). La cadena orientala es pus bassa mai presenta tanben de montanhas grandas coma Ausangate ( m). La cadena centrala es la pus bassa mai aquò demora relatiu car coma lei dos autrei, certanei cimas son fòrça importantas coma Salcantay ( m). Dins aquelei regions, lei comunicacions son malaisadas e certaneis axes necessitan d'empruntar de còls situats a mai de m. la seuva cuerb lo versant amazonian dau país, valent a dire lei regions orientalas. Es format d'un pèmont traversut e d'un plan bas drenat per lo fluvi Amazonas e seis afluents. La seuva es pluviala, fòrça densa e representa un obstacle ai desplaçaments.
L'idrografia peroviana es organizada a l'entorn de tres bacins principaus que reprenon l'organizacion generala de la geografia fisica dau territòri : lo versant occidentau fa partida dau bacin de l'Ocean Pacific. Es percorrut per de rius generalament pichons que vènon dei montanhas. Lo pus important es Río Rímac qu'es considerat coma un riu major dau país car passa per la capitala. Pasmens, tant son debit (40 m3/s), sa longor (160 km) que la superficia de son bacin ( km²) son relativament febles. lo versant orientau fa partida dau bacin d'Amazonas. Es dominat per dos rius dichs Ucayali e Marañón que son d'afluents majors dau fluvi amb de debits de respectivament m3/s e de m3/s. Son de vias navegablas importantas. lo sud es dominat per lo bacin dau Lac Titicaca que forma un sistèma idrografic situat entre e gropant lo Lac Poopó, lo riu Desaguadero e lo Salar de Coipasa. La superficia totala d'aquel ensems aganta aperaquí km².
Clima
Peró se situa a de latituds tropicalas mai son clima despend tanben de la massa montanhosa deis Andes, de l'influéncia dau corrent oceanic freg de Humboldt e de l'influéncia dau fenomèn climatic El Niño. Tres zònas climaticas diferentas en partida liadas a la topografia pòdon ansin se destriar. Lòng dau litorau, lo clima es sec amb de precipitacions feblas (mens de 100 mm en Lima). En foncion de la temperatura, es desertic caud lòng dau litorau nòrd e oèst e desertic freg lòng dau litorau sud-oèst. Dins lei regions centralas e nòrd, lo clima es fòrça umid e generalament de tipe eqüatoriau ò tropicau amb doas sasons dei pluejas ben marcadas e de precipitacions superioras a mm anuaus dins mai d'una region. Enfin, au sud, se troba una region amb un clima temperat.
Demografia
En 2014, la populacion de Peró èra estimada a 30,1 milions d'abitants siá aperaquí 5% de la populacion d'America da Sud. Conoguèt una aumentacion rapida dins lo corrent deis annadas 1960 passant de 10,4 milions en 1960 a 29,1 milions en 2009. Pasmens, aquela creissença es relativament moderada a respèct deis autrei país de la region e la natalitat demeniguèt d'un biais important entre 1995 e 2000 en causa d'una campanha d'esterilizacion fòrçada. En 2014, lo taus de natalitat èra de 2,2 enfants per frema. La populacion èra relativament jova amb un temps median egau a 27 ans. L'esperança de vida èra de 73,2 ans en 2014.
Aquela populacion es principalament installada lòng dau litorau e dins lei regions pus bassas deis Andes. Lei aglomeracions pus importantas se situan dins aqueleis endrechs levat Iquitos que se troba au nòrd-èst dins lo bacin d'Amazonas. Son Lima (9,9 milions d'abitants en 2015, compres lei 1,9 milions de l'aglomeracion de Callao), Trujillo ( abitants), Arequipa ( abitants), Chiclayo ( abitants) e Piura ( abitants). En revènge, certanei regions dau país, especialament dins la Seuva Amazonica, son quasi vuejas amb mens de 2 ab/km².
La composicion etnica de Peró es fòrça variada gràcias a cinc sègles de mestissage. Seis originas principalas son lei populacions indigènas, lei colons espanhòus e leis esclaus africans. Dins lo corrent dau sègle XIX, après l'independéncia, un nombre non negligible d'imigrats venguts deis Illas Britanicas, de França, d'Alemanha, d'Itàlia, de China e de Japon s'installèron a son torn dins lo país. Durant aqueu periòde, un flux regular se mantenguèt tanben dempuei Espanha. L'identificacion deis abitants a una etnia es donc uei pas totjorn clara e es variabla en foncion deis estudis. Lei mestís forman lo premier grop (47 a 60%) e leis Amerindians lo segond (25 a 30%). Lo nombre deis Europèus (ò Blancs) presentan de variacions fòrtas e un percentatge variant de 5 a 20%. Leis Asiatics forman una minoritat gropant de 4 a 6% de la populacion.
Lengas
thumb|right|Esquèma simplificat dei lengas perovianas.
Peró es un estat multilingua amb au mens 120 lengas diferentas parladas sus son territòri. L'espanhòu es la lenga oficiala dau país. Es tanben la lenga mairala de la màger part de la populacion (83,9% en 2007). Lo quíchoa e l'aimara, respectivament lenga mairala de 13,21% e de 1,76% deis abitants, an un estatut de cooficialitat assegurat per la constitucion dins lei regions onte predominan. Leis autrei lengas son parladas per 0,91% de la populacion.
En fòra de l'espanhòu, lenga latina eiretatge de la colonizacion, lei lengas parladas en Peró son gropadas au sen de 14 familhas principalas e divèrseis isolats. Pasmens, la màger part son menaçadas de disparicion en causa dau declin demografic de certanei comunautats indigènas, de la discriminacion anti-indigèna e de la lònga indiferéncia dau govèrn regardant lo subjècte.
Religion thumb|right|Señor de los Milagros, Lima Peró es un país crestian e sustot catolic qu'au mens 77% de la populacion se revendicava d'aquela religion en 2013(es) Las religiones en tiempos del Papa Francisco, Corporacion Latinobarómetro, 16 d'abriu de 2014, .. Lei protestants (13%) formavan la premiera minoritat religiósa. Son devesits entre mai d'una glèisa diferenta mai sa proporcion aumenta regularament dempuei leis annadas 1980. Divèrseis autrei religions (mormons, bodistas... etc.) gropavan aperaquí 7% deis abitants. Enfin, lo rèsta se declarava agnostic ò atèu.
La constitucion peroviana assegura la libertat religiosa per la populacion. Pasmens, en vertut d'un acòrd signat en 1980 amb la Glèisa Catolica, lo catolicisme a un estatut especiau e privilegiat. Es l'unica religion ensenhada au sen dau sistèma educatiu dau país, la Glèisa a certanei privilègis fiscaus e l'imigracion de trabalhaires catolics es facilitada. En mai d'aquò, de simbòls catolics (crucifiç, imatges de la Verge... etc.) se troban dins cada bastiment public.
Istòria
Lo periòde preistoric
La Preistòria umana peroviana es fòrça mau coneguda en causa de la manca de vestigis. Lei traças pus ancianas de preséncia umana en Peró datan d'au mens ans. Lei populacions d'aqueu periòde èran probablament de nomadas que sa subsisténcia èra basada sus la caça e la culhida. Lo mestritge de la fabricacion d'otís de pèira sembla d'aparéisser i a ans. La sedentarizacion e lo desvolopament de l'agricultura foguèron un procès lòng liats au reculament dei glaciers andins.
Lo periòde precolombian
Lei periòdes arcaïc e formatiu
Lei progrès de la sedentarizacion, de l'agricultura e la pesca e lo reculament dei glaciers favorizèron l'emergéncia de culturas e de civilizacions vertadieras. La pus anciana es la civilizacion de Caral apareguda au començament dau millenari III av. JC dins la region de Trujillo. Presentava ja plusors trachs pròpris ai civilizacions andinas ulterioras coma una arquitectura massiva caracterizadas per de bastiments piramidaus, l'existéncia d'un panteon politeïsta, la formacion de centres urbans de talha importanta ò la realizacion de geoglifs. Mestrejava la produccion e la teissedura dau coton mai en revènge, conoissiá pas l'usatge de la terralha. Tanben, semblava pas de conóisser de conflictes armats car leis arqueològs an pas descubèrt d'armas ò de bastiments militars dins lei vestigis d'aquela civilizacion.
La civilizacion de Caral dispareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII av. JC probablament en causa de cambiaments climatics entraïnats per lo fenomèn El Niño. Au començament dau millenari I av. JC, apareguèron doas civilizacions novèlas lòng dau litorau que mestrejavan de tecnicas de fabricacion de la terralha. La cultura de Chavín apareguèt vèrs av. JC. Conoguèt son apogèu entre 800 e 200 av. JC avans sa disparicion rapida au començament dau sègle II av. JC. Introduguèt la metallurgia dau bronze e de l'aur dins la region, melhorèt lei tecnologias textilas, domestiquèt lo lama e inventèt la premiera forma andina d'art visuau conegut amb l'escultura d'estèlas representant de divinitats. Au nivèu politic, sembla de formar un estat teocratic dominat per lo clergat de divinitats inspiradas per leis imatges dau puma e dau jaguar. La cultura de Paracas faguèt son aparicion vèrs 800 av. JC, conoguèt son apogèu en 600-400 av. JC e foguèt absorbida au sègle II av. JC per la civilizacion de Nazca. Desvolopèt la teissedura de la lana e la deformacion volontària dei cranis.
Lo periòde classic
Lo periòde classic dei civilizacions precolombianas es caracterizat per un isolament important de cada cultura que fòrman d'entitats politicas liadas entre elei per de cambis comerciaus mai refusant autrament de durbir sei frontieras ais estrangiers. Aquò favorizèt donc un desvolopament regionau amb de culturas fòrça diferentas mai estendudas sus un territòri relativament limitat.
De 200 av. JC a 600, doas culturas se destrian que son la cultura de Moche, situada lòng dau litorau nòrd-oèst, e la civilizacion de Nazca, establida lòng dau litorau sud. La premiera èra caracterizada per de terralhas de qualitat auta ornadas d'escènas realistas que son de fònts importantas per estudiar son organizacion sociala. Conoguèt un declin rapide après 700 e dispareguèt dins lo corrent dau sègle VIII. La civilizacion de Nazca, eissida de la cultura de Paracas, es famosa per sei geoglifs mai mestrejava tanben de tecnicas de fabricacion de terralhas policromas. Conoguèt una crisi grèva vèrs 350 qu'entraïnèt l'aclapament volontari de Cahuachi, santuari major dei Nazcas, mai lo procès de disparicion de la cultura nazca foguèt lòng e s'acabèt probablament dins lo corrent dau sègle VIII.