Belize (en anglés: Belize; en espanhòu: Belice) es un estat sobeiran d'America Centrala. Confronta Mexic au nòrd, Guatemala au sud e a l'oèst, e lo golf d'Honduras que lo separa dau país omonim. La capitala n'es Belmopan (Belmopán), mentre que la ciutat mai poplada es Belize City. Es l'unic país d'America Centrala que forma un govèrn organizat en una monarquia constitucionala parlamentària, onte lo rei del Reialme Unit servís de cap d'Estat.
Ocupa un territori de km2 principalament format de plans maritims umids e de paluns. La populacion e la densitat son lei mai bassas de tota l'America Centrala.
La cultura maia s'espandiguèt sus l'actual territòri de Belize entre 1500 a.C. e 300 d.C. e floriguèt fins a l'entorn del . L'exploracion europèa comencèt en 1638 quand s'installèron de marins anglés desirós d'esplechar la fusta tropicala de la jungla. Durant aqueste periòde las coronas d'Espanha e Granda Bretanha se disputavan lo territòri fins que la Grand Bretanha venquèt leis espanhòls a la batalha de Cayo San Jorge en 1798. En causa dau nombre feble de colons e dei cambiaments demografics ambe lei populacions e lei regions vesinas, una populacion fòrça mestissada se formèt e se concentrèt principalement lòng dau litorau e dei rius. Lo país venguèt autonòm en 1964 e independent en 1981.
Son economia evolucionèt alara de l'esplecha de fusta vèrs lo produccion de fruchs e de sucre, lo desvolopament dau torisme e leis activitats financieras coma paradís fiscau.
Geografia
Geografia fisica
La màger part dau territòri belizian es format de plans palunós costiers. Lo sud es ocupat per de montanhas bassas onte si situa lo Doyle's Delight qu'es la cima pus auta dau país amb una altitud de m. Regardant l'idrografia, li a quatre fluvis de remarca que son caracterizats per de longors limitadas mai de debits que pòdon venir importants durant la sason umida: au nòrd, si troba lo Rio Honda (209 km) que marca la frontiera entre Mexic e Belize e qu'es lo riu pus gròs de Yucantan e un axe d'intrada important en direccion d'aquela region. au nòrd e au centre, si troba la New River (132 km). au centre, si troba lo Rio Belize (250 km) qu'es navigable fins a la frontiera ambe Guatemala. Sa vau es un axe de comunicacion important per lo país. au sud, Sarstoon (111 km) que marca una partida de la frontiera ambe Guatemala.
Clima
Belize a un clima subtropicau ambe de sasons secas e umidas marcadas. La temperatura mejana li es auta tota l'annada e varia entre 24°C (genier) e 27°C (julhet) dins lei zònas litoralas. Dins lo sud dau país, demenisse ambe l'altitud e dins lo nòrd, aumenta leugierament ambe la distància a respèct de la mar. Lei precipitacions anualas son importantas sus lo territòri mai presentan de variacions de remarca entre lo sud, onte pòdon agantar mai de mm, e lei regions dau nòrd e de l'oèst onte lo nivèu mejan es de mm. La màger part a luec pendent la sason umida que va de genier a mai dins lo nòrd e de febrier a abriu dins lo sud. De còps, li a pereu un segond periòde umid (dicha pichona sason umida) vers julhet-aost.
Lo territòri belizian es regardat per lo risc de ciclòn tropicau. Pòdon causar de destruccions fòrça importantas en causa de sa natura plana e umida que favoriza leis inondacions. Per exemple, en 1931, un ciclòn entrainèt la destruccion de dos tèrç de Belize City e la mòrt d'un milièr d'abitants. En 1961, la vila foguèt tornarmai destrucha per un ciclòn (275 morts) e leis autoritats desplacèron la capitala a Belmopan en 1970.
Demografia e vilas principalas
La populacion de Belize es en aumentacion rapida en despiech d'una emigracion fòrça importanta. D'efècte, de 2000 a 2010, la populacion passèt per exemple de abitants a mai de . Totjorn en 2012, lo nombre de Belizians vivent ais Estats Units èra estimat a (solament li èran en situacion regulara). Aquela creissença es sostenguda per un taus de fertilitat important (3,6), una populacion fòrça jova (environ 96,5% aviá un temps entre 0 e 64 ans en 2010) e una esperança de vida auta (aperaquí 75 ans).
La densitat de populacion es relativament febla (14,5 ab/km2) e son taus d'urbanizacion de 44%. La vila pus importanta es Belize City, l'èx-capitala, ambe abitants en 2012. Leis autrei vilas de remarca avián una populacion entre e abitants coma Belmopan (environ ), San Ignacio (environ ) ò Orange Walk Town (environ ). Leis autrei ciutats an mens de abitants.
En causa de la disparicion d'una partida importanta dei pòbles maias autoctòns apres l'arribada dei premiers Europèus e de l'arribada d'unei populacions diferentas dins lo corrent dau periòde coloniau, la populacion dau Belize actuau es fòrça mestissada: aperaquí la mitat de la populacion èra d'ascendéncia maia e europèa (principalament espanhòla). aperaquí lo quart de la populacion èra originari de mestissatges entre populacions africanas e euròpeas (totjorn principalament espanhola). aperaquí 10% èra d'ascendéncia maia. aperaquí 6% èra originari de mestissatges entre diferentei populacions africanas e autoctònas. Aqueleis abitants son dichs Garifunas. Lo rèsta deis abitants de Belize èra compausat de migrants recents ò de despatriats que presentan divèrseis originas (China, Índia, Euròpa).
Lengas
L'anglés es la lenga oficiala de Belize. Pasmens, es la lenga premiera de mens de 5% de la populacion. Dins la vida vidanta, lei lengas pus frequentas son l'espanhòu (43% en 2000), lo kriol (un creòle de l'anglés parlat per 37% deis abitants en 2000L'estimacion dau nombre de locutors de l'anglés e dau kriol es malaisada car lei locutors dau creòle an tendéncia de se descriure coma anglofòns.) e divèrsei lengas maias (7,8% en 2010). Enfin, si pòu trobar de minoritats que parlan lo garifuna ò lo bas saxon. La màger part de la populacion èra au mens bilingüa.
Religions
La libertat religiosa es assegurada sus lo territòri belizian. En 2010, la màger part de la populacion èra crestiana e si devesissiá magerament entre la Glèisa Catolica (40,0%). Lo catolicisme èra a temps passat la religion de mai de la mitat de la populacion. Pasmens, coma dins leis autrei país d'America Centrala, son assisa deguèt faciar la concuréncia de divèrsei glèisas protestantas fòrça dinamicas (31,7%). Puei, 11,9% deis abitants compausavan diferentei minoritats religiosas fòrça variadas (testimònis de Jehova, religion maia, indoïsme, islam, etc.). Enfin, 15,6% de la populacion s'èran declarat sensa religion.
Istòria
Lo territòri dau Belize actuau es una region periferica de la zòna d'influéncia de la civilizacion maia que si desvolopèt a partir dins lo corrent de l'Antiquitat. Durant lo periòde classic d'aquela civilizacion, doas vilas importantas (Caracol e Xunantunich) si formèron fins a la crisi maia dei sègles VII e VIII e l'abandon d'aquelei ciutats par sa populacion. Pasmens, en despiech d'aqueu declin, una preséncia maia si mantenguèt dins la region. De mai, en causa de la resisténcia dei ciutats-estats maias dei regions occidentalas e septentrionaus de Yucantan, leis Espanhòus renoncièron a la conquista de la jungla interiora fins a la fin dau sègle XVII.La darriera ciutat-Estat maia foguèt conquistada per leis Espanhòus en 1697. Aquò permetèt ai populacions autoctònas de demorar independentas.
En 1642, la manca de contraròtle d'Espanha sus la region permetèt tanben a de flibustièrs anglés de s'installar sus l'illa de Roaton que venguèt una basa de piratariá e de la còntrabanda de fusta tropicala. Dins leis annadas 1660, de soudats e de marins anglés desmobilizats après la conquista de Jamaica en 1655 per Londres s'installèron dins la region dei bòcas dau riu Belize. L'esplecha de fusta tropicau foguèt l'activitat principala dei colons que participavan tanben de còps ai guèrras regionalas. Aliats ais indians locaus fòrça ostils ais Espanhòus, capitèron de tenir la region e assaièron sensa succès d'ocupar lo litorau orientau dau Nicaragua actuau. En 1798, la batalha de St. George's Caye marquèt la fin dei temptativas espanhòlas de cochar leis Anglés de la zòna e permetèt de començar lo desvolopament de l'implantacion. Pasmens, l'elèit de Guatemala contunièt de considerar la region coma una dependéncia de son país.
En 1862, la region venguèt oficialament una colonia britanica dicha Honduras Britanic. Fins a 1884, foguèt una dependéncia de Jamaica. Sa populacion aumentèt pauc a pauc. Agantèt abitants en 1900 e en 1950. En 1964, li foguèt donat un estatut d'autonòmia intèrna. En 1974, lo nom Belize remplacèt l'apellacion de Honduras Britanic. En 1981, l'independéncia, lòngtemps alentida per lei tensions frontalieras ambe Guatemala, foguèt finalament proclamada. Pasmens, en causa dei tensions persistentas entre Guatemala e leis autoritats novèlas, una garnison britanica demorèt en plaça dins lo país fins a la reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991.
Govèrn e politica
Forma de l’estat e organizacion dau poder
Belize es una monarquia constitucionala parlamentària pluralista que fa partida dau Commonwealth e qu'aplica lo principi de la separacion dei tres poders. Lo cap d'estat formau es lo sobeiran dau Commonwealth representat per un governador generau que son ròtle es simbòlic. Lo poder executiu es tengut per lo cap dau govèrn e lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau. Lo poder judiciari es independent de l'executiu e dau legislatiu. Es tengut per divèrsei corts superioras especializadas.
Poder executiu
Lo poder executiu es oficialament tengut per lo sobeiran dau Commonwealhth qu'es representat localament per un governador generau. Pasmens, son ròtle es principalament simbòlic e lo cap vertadier de l'executiu es lo cap dau govèrn designat per la majoritat parlamentària. Lei membres dau govèrn son generalament chausits entre lei deputats de la majoritat de l'Assemblada mai aquò es pas una obligacion constitucionala.
Poder legislatiu
Lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau dich Assemblada Nacionala. Sa chambra bassa, dicha Chambra dei Representants, es formada de 31 deputats elegit au sufragi universau dirèct per lei ciutadans de mai de 18 ans. Lei deputats son elegits amb un escrutinh uninominau majoritari a un torn. Lo mandat dura cinc annadas.
Sa chambra auta, dicha Senat, es formada de 12 senators e d'un president. Lei senators son designats per lo governador generau representant la corona après prepausicion de la majoritat parlamentària (6 senators), de l'oposicion (3 senators), dau Conseu dei Glèisas (1 senator), dau Conseu dei sindicats (1 senator) e dei representants dau sector privat (1 senator). Dins lei fachs, lo ròtle vertadier dau governador generau si limita a l'acceptacion dei prepausicions que li son somesas. Pasmens, lei personas prepausats coma senators pòdon pas faire partida de la Chambra dei Representants, dei fòrças armadas ò de la polícia ni trabalhar per lo govèrn. Un temps minimom de 21 e la nacionalitat beliziana son tanben demandadas. La durada dau mandat es de cinc annadas. Puei, lo president dau Senat es chausit per lei senators. Sa votz es preponderanta dins lo cas d'una egalitat entre lei 12 senators. Pòu faire partida ò non dau Senat. Dins lo cas que lo president sigue pas senator, a pas lo drech de vòte mai franc dei situacions onte lei 12 senators pòdon pas formar una majoritat.
Lei doas chambras pòdon prepausar de projèctes de lèi mai l'acòrd dau govèrn es necessari regardant lei projèctes susceptibles de modificar lei recèptas de l'Estat. Per intrar en aplicacion, una lèi dèu èstre votada per lei doas chambras. Dins lo cas d'un desacòrd entre lei doas chambras, la votz de la Chambra dei Representants es preponderanta car lo Senat pòu refusar solament dos còps una lèi votada per lei deputats.
Poder judiciari