vinheta|drecha|Republica Democratica de Còngo

La Republica Democratica de Còngo (ancianament Zaire, correntament nomenada Còngo, Còngo Kinshasa, lo Còngo Bèlga; abreujada: RDC) es un Estat d'Africa Centrala. Confronta la Republica Centrafricana e lo Sodan del Sud au nòrd, Burundi, Rwanda, Tanzania, e Oganda a l'èst, Angòla e Zambia au sud e l'ocean Atlantic, l'enclava de Cabinda (Angòla) e la Republica de Còngo a l'oèst. La capitala n'es Kinshasa, Léopoldville fins en 1966.

Geografia

thumb|Lo riu Lwilaka, Parc nacional de Salonga.

La Republica democratica de Còngo s'esten de l'ocean Atlantic au plan de l'Èst e correspond a la màger part dau bacin dau fluvi Còngo, vertadièra colomna vertebrala dau país.

Lo fluvi Còngo dona au país son sol accès a l'ocean Atlantic dins la vila portuària de Banana (dins un estrech corredor sus la riba senèstra dau fluvi).

Ambé sa granda superfícia, sa localizacion au centre de l'Africa, seis enòrmas riquesssas naturalas e son importanta populacion, la Republica democratica de Còngo es un daus gigants d'Africa. Es traversada per l'equator e comprend tres climas : lo clima equatorial, lo clima tropical e lo clima de montanha.

Divisions administrativas Las 26 nòvas províncias son las seguentas :

# Província Capluòc Superfícia (km²) Populacion (2006) 1 Bas-Uele || Buta ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 2 || Equator Mbandaka 3 Naut-Katanga || Lubumbashi ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 4 || Naut-Lomami Kamina 5 Naut-Uele || Isiro ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 6 || Ituri Bunia 7 Kasaï || Luebo ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 8 || Kasaï-Central Kananga 9 Kasaï-Oriental || Mbuji-Mayi ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 10 || Kinshasa Kinshasa (2016) 11 Kongo-Central || Matadi ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 12 || Kwango Kenge 13 Kwilu || Kikwit ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 14 || Lomami Kabinda 15 Lualaba || Kolwezi ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 16 || Mai-Ndombe Inongo 17 Maniema || Kindu ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 18 || Mongala Lisala 19 Nòrd-Kivu || Goma ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 20 || Nòrd-Ubangi Gbadolite 21 Sankuru || Lusambo ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 22 || Sud-Kivu Bukavu 23 Sud-Ubangi || Gemena ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 24 || Tanganyika Kalemie 25 Tshopo || Kisangani ||style="text-align:right"| ||style="text-align:right"| |- |style="text-align:center"| 26 || Tshuapa Boende

Istòria

Lei reiaumes precoloniaus

Lo Reiaume de Còngo

Lei premiers estats coneguts sus lo territòri actuau de la Republica Democratica de Còngo foguèron formats per lei Teques e lei Bacòngo dins la region inferiora dau fluvi. En particular, lei Bacòngo li formèron unei reiaumes pichons (Loango, Cabongo, Ngoio…) sus sa riba nòrd. Puei, benlèu après una conquista militara, formèron lo reiaume de Còngo sus la riba sud ambé Mbanza Kongo coma capitala. Aqueu reiaume veguèt son influéncia aumentar e agantar lei rius Còngo, Kwango e Cuanza. Dins lo corrent d’aquela expansion, intrèron en conflicte ambé lei Teke per lo contraròte dau comèrci regionau.

L’arribada dei Portugués lòng dei ribas de Còngo aguèt luòc en 1483. Lo rei (mani kongo) Nzinga a Nbuwit li donèt un acuèlh favorable e demandèt lo mandadís de missionaris e d’artesans europèus. Acceptèt d’adoptar lo catolicisme e lei Portugués l’ajudèron per desfaire lei Teke. Pasmens, après sa victòria, abandonèt lo cristianisme e, a sa mòrt en 1506, son fiu designat coma eiretier èra pas crestian. Aquò entraïnèt una revolucion de palais dirigida per Afonso, un autre fiu de Nzinga a Nbuwit, que prenguèt lo poder e renforcèt l’aliança ambé Portugal.

Afonso èra un crestian fervós que favorizèt l’expansion dau catolicisme, l’ensenhament dau portugués e la modernizacion dau país. Aquò li permetiá tanben de renfòrçar son autoritat. Pasmens, leis interès opausats entre Portugal, desirós de desvolopar lo comèrci d’esclaus, e Kongo, qu’Afonso èra opausat au despoblament de seis estats, entraïnèron pauc a pauc de tensions. Sa temptativa d’expulsar lei marchands portugués si turtèt ais interès de son aristocràcia e un atemptat (que mau capitèt) foguèt organizat per assaiar de l’eliminar.

Sei successors conoguèron de dificultats importantas e lo reiaume de Kongo declinèt progressivament. Alvaro I (1568-1587), conoguèt de dificultats importantas après una invasion dei Yaka. Deguèt donc tornar demandar l’ajuda militara portuguesa. Garci II (1641-1661) assaièt de si raprochar deis Olandés. Pasmens, aquò causèt una reaccion de Portugal qu’impausèt la signatura d’un protectorat. Son successor Antonio I (1661-1665) si revoutèt mai foguèt desfach e tuat. Sa mòrt causèt l’afondrament dau reiaume que sa capitala Sao Salvador foguèt abandonada dins leis annadas 1670.

Après d’annadas de guèrra civila, Pedro IV (1703-1718) capitèt de si tornar installar dins la capitala. Pasmens, mau capitèt de restaurar la totalitat dau poder de Kongo que son influéncia demeniguèt. La practica dau cristianisme demeniguèt tanben dins lo corrent d’aqueu periòde.

Lo Reiaume de Loango

Lo Reiaume de Loango si formèt sus la riba nòrd de Congò. Au començament de l’arribada dei Portugués, participèt au comèrci de coire amb Euròpa. Pasmens, l’activitat principala venguèt rapidament la venda d’esclaus ai marchands olandés, portugués, francés e anglés a partir de la mitat dau sègle XVII. Lei beneficis d’aqueu comèrci au sen dau reiaume demorèron sota lo contraròtle d’una minoritat. Aquò causèt la formacion d’una societat fòrça inegalitària que seis institucions s’afondrèron totalament a la fin dau sègle XVIII.

Lei Teke

Lo reiaume dei Teke si formèt sus la riba drecha de Congò. Gràcias au comèrci de coire, formèron un estat poderós qu’intrèt en conflicte còntra lo reiaume de Kongo per la possession dei minas. Ai sègles XVII e XVIII, lo vam dau trafeg d’esclaus remplacèt l’importància de coire per lei Teke que venguèron d’intermediaris entre lei marchands europèus e lei zònas d’origina deis esclaus a l’interior dau continent. Coma per lo reiaume de Loango, aquò aumentèt lo poder de la classa marchanda mentre que lo rèi perdèt pauc a pauc tota mena d’autoritat.

Lei pòbles de la Selva Eqüatoriala

Avans lo començament de la colonizacion d’Africa Centrala, lo Bacin de Congò èra devesit entre quatre zònas principalas dominadas per lei Mongo, lei Ngombe, lei Mbochi e divèrsei pòbles participant ai rets comerciaus lòng dei rius : lei Mongo èran installats dins la region orientala dau bacin. Son istòria es mau coneguda e sembla subretot locala. lei Ngombe èran installats au nòrd-èst. Son istòria es tanben mau coneguda. lei Mbochi si situavan au nòrd de l’estat Teke. Èran inicialament installats dins l’èst dau bacin e migrèron pauc a pauc vèrs lo centre au sègle XIX. lei pòbles installats lòng dei rius utilizats per lei cambis comerciaus. Certanei posicions estrategicas permetián de s’assegurar un monopòli locau sus certanei ressorsas ò la possibilitat de levar de drechs en cambi dau passatge sus sei territòris.

L’Empèri Luba

L’Empèri Luba serià aparegut dins la savana au sud de la Selva Eqüatoriala entre lei sègles XIII e XIV. Son istòria e son extension son mau conegudas. L’estructura de l’estat sembla organizat a l’entorn d’un ret d’influéncia evolucionant entre un sistèma feodau ambé de caps locaus pagant un tribut au malopwe luba e una organizacion administrativa ambé de caps dirèctament nomats per lo poder centrau. Unei grops semblèron migrar en fòra de l’empèri dins lo corrent de son existéncia, especialament en direccion de l’èst entre lei sègles XIV e XVII onte foguèron a l’origina d’estats novèus. Dins leis annadas 1870, una crisi de succession causèt l’esclatament de l’empèri entre faccions rivalas.

L’Empèri Lunda e seis estats successors

L’Empèri Lunda foguèt format per lo pòble Ruund dins la savana au sud de la Selva Eqüatoriala. Son sistèma de transmission de la senhoriá basat sus la permanéncia dei liames familiaus li permetèt d’obtenir un nombre de vassaus fòrça importants e una establa politica gròssa. Lo pagament dei tributs per aqueu ret permetèt de finançar una tièra de guèrras còntra leis estats vesins e l’Empèri Lunda venguèt una fònt majora per lo comèrci d’esclaus au sègle XVIII.

En fòra de la captura d’esclaus, aquel esfòrç favorizèt una expansion dei Lunda dins la savana entre l’Ocean Indian e lo lac Tanganyika. Unei reiaumes d’origina lunda si formèron que foguèron de còps totalament independent de l’empèri principau. Lei principaus foguèron lo reiaume dei Yaka situat lòng de la vau inferiora de Kwango, lo reiaume de Kazembe situat dins la region richa en ressorsas naturalas de Kantanga e lo reiaume dei Lozi situat lòng de Zambèsi. Gràcias a sa posicion estrategica, lo reiaume de Kazembe venguèt un estat poderós reconegut per lei Portugués e va demorèt fins au sègle XIX. Aquela annada, sei tropas foguèron desfachas per lei fòrças dei marchands araboswahilis venguts dau sultanat de Zanzibar. Aquò entraïnèt son declin comerciau au profiech deis establiments creats per lei venceires.

La colonizacion europèa

La rivalitat francobèlga

Dins lo corrent de la colonizacion accelerada d’Africa per leis Europèus a la fin dau sègle XIX, la region de Congò interessèt magerament França e Belgica. D’efècte, lei Francés èran ja mèstres de Gabon e, entre 1875 e 1878, una premiera mission d’exploracion de Congò foguèt fisada a Pierre Savorgnan de Brazza. Agantèt l’estat dei Teke. En 1879, organizèt una segonda mission que li permetèt de signar un tractat ambé lei Teke donant lo contraròtle de la riba drecha de l’important relèu comerciau de Pool Malebo a París.

D’aqueu temps, lo rèi bèlga Leopold II aviá cargat Henry Morton Stanley d’explorar la region per li fondar una colonia per Belgica. Comencèt son trabalh en 1878 e ordonèt l’establiment d’una liason permanenta entre lei bòcas de Congò e Pool Malebo. Li arribèt solament en 1881 après la signatura dau tractat entre Francés e Teke mai capitèt de prendre possession de la riba senèstra.

Aquela rivalitat per lo contraròtle de Congò causèt de tensions entre França e Belgica. Pasmens, lei missions seguentas se contentèron d’assegurar lei posicions de cada país. Brazza foguèt tornarmai mandat dins la region per una tresena mission entre 1883 e 1885. Li fosndèt Brazzaville sus la riba dau fluvi e creèt una liason permanenta ambé la costat après lo contornejament de la Cabinda portuguesa. Obtenguèt la cession de la region entre l’Ocean e lo fluvi. De son caire, Stanley signèt unei tractats ambé lei pòbles locaus per installar l’autoritat de Leopold II dins lei regions interioras dau continent.

L’Estat Independent de Còngo