+جمهورية السودانJumhūriyyat as-Sūdān Devisa nacionala: al-Nadir Nila capitalapopulacion (an) Khartom 4 285 542 abitants (metropòli - 2003) 250px President Abdel Fattah Abdelrahman Borhan Superfícia 2 505 810 km² Populacion40 187 486 (2004) Independéncia - Jorn (del Reialme Unit e d'Egipte) 1 de genièr de 1956 Moneda dinar sodanés Ora UTC+3 Imne nacional Nahnu Jund Allah Jund Al-watan Còde telefonic +249
Sodan (en anglés: Sudan; ), oficialament Republica de Sodan (en anglés: Republic of the Sudan; ), es un estat d'Africa dau Nòrd, lo 3 país pus grand d'Africa per superfícia, e lo 16en dau mond. Confronta Egipte au nòrd, la mar Roja au nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan del Sud e Centreafrica au sud-oèst, Chad a l'oèst, e Libia au nòrd-oèst. La capitala es Khartom. Lo gentilici es sodanés, -a. Lo sud dau Sodan eissit de la colonizacion votèt per l'independéncia en 2011.
Geografia
Geografia fisica
Tresen país pus estendut dau continent african, Sodan a una superficia d'aperaquí km² e es enviroutat per Egipte au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan dau Sud au sud, la Republica Centrafricana, Chad e Libia a l'oèst. Son relèu es dominat per lei Vaus de Nil e de seis dos afluents principaus que son lo Nil Blanc que vèn dau sud e lo Nil Blau que vèn dau sud-èst. Aquelei rius traversan de plans que son altitud demenís de a 300 m dau sud vèrs lo nòrd. Lo relèu sodanés es donc pauc diferenciat dins aquelei regions e lei paramètres climatics i a donc un ròtle important dins la definicion dei limits geografics de la zòna.
Lei montanhas importantas son situadas dins lei regions perifericas au sud-oèst, au sud e lòng dau litorau de la Mar Roja. Sa cima pus auta es lo Djebel Marra ( m) qu'es un volcan situat dins lo sud-oèst. Es lo centre d'una region montanhosa importanta que domina lo sud-oèst desertic dau país. Dins lo nòrd-èst, lo relèu pus important es lo Djebel Oda ( m). Dins lei regions centralas, existís de cimas isoladas que son de vestigis dau sòcle geologic ancian.
L'idrografia sodanesa es largament dominat per Nil e sei dos afluents. Lo pus important es lo Nil Blau amb un debit mejan de m3/s a Khartom. Lo Nil Blanc i es leugierament mens important amb un debit mejan de 829 m3/s. Pasmens, lei debits jornadiers son fòrça variables, especialament dins la Vau dau Nil Blau, car lei dos rius son alimentats per lei pluejas de mosson. En fòra d'aquelei cors d'aiga, i a gaire de rius permanents en Sodan. Se pòu citar Atbara que son debit presenta pasmens de variacions fòrça importantas de 0,3 m3/s en març a mai de 2 000 m3/s en aost e qu'es lo darrier afluent important de Nil. Per lo rèsta, l'idrografia dau territòri sodanés es compausada d'oeds.
Clima
En despiech dau fach que son territòri sigue principalament situat dins la region dau Tropic dau Càncer, lo clima de Sodan es fòrça influenciat per l'ariditat veïculada per lo Desèrt de Sahara. Ansin, lo país a un clima desertic que presenta pauc a pauc de tendàncias tropicalas a mesura que demenís la latitud. Regardant lei paramètres climatics, la temperatura mejana varia relativament pauc dins lo corrent de l'annada e lei factors pus importants son lo nivèu de precipitacions, la longor de la sason umida dins lo sud e l'orientacion dei vents que favorizan ò desfavorizan l'arribada de corrents d'èr umid.
De genier a març, la secaressa venguda dau nòrd e dei regions continentalas deserticas predomina e lei precipitacions son quasi inexistentas franc dau litorau de la Mar Roja onte lei vents pòdon atraire de nívols venguts de la mar. En abriu, l'arribada de mosson sus lei regions orientalas d'Africa entraïna de pluejas importantas (e de còps de tempèstas) dins lo sud. Dins lo corrent dei mes seguents, lei massas d'èr umid migran pauc a pauc vèrs lo nòrd fins a julhet-aost. Lo limit maximala d'aquela remontada se situa dins la region d'Abu Hamad. Pasmens, es frequent d'observar de remontadas pus limitadas. Lei regions au nòrd d'aquela vila son rarament arrosadas per lei pluejas e fan partida dei zònas pus secas de la planeta. Lo retorn de la secaressa acomença en setembre ambé lo retorn dei vents venguts dau desèrt.
La temperatura mejana varia pauc dins lo corrent de l'annada mai presenta d'escarts importants dins lo corrent de la jornada, especialament pendent la sason seca en causa de l'abséncia de nívols. Lei temperaturas maximalas s'observan generalament a la fin de la sason seca.
Demografia
Sodan a una demografia caracteristica d'un país en desvolopament amb una populacion en aumentacion rapida, un temps jove, un taus de fertilitat important, una esperança de vida mejana e una urbanizacion encara limitada. D'efèct, la creissença dau nombre d'abitants èra de 1,8%/an en 2014 e 61% avián mens de 24 ans. L'esperança de vida aumenta regularament (63,3 ans) e es conjugada amb un mantenement d'un nombre aut de naissenças (aperaquí 30 naissenças/1000 abitants en 2014) e una demenicion de la mortalitat (aperaquí 7,9 naissenças/1000 abitants en 2014). La màger part de la populacion es installada dins de zònas ruralas (66,8% en 2011). Pasmens, la migracion en direccion dei vilas acomença de venir importanta e la metropòli principala dau país, l'ensems Khartom-Omdurman-Bahri, agantava 4,5 milions d'abitants en 2014. Lei capitalas provincialas conoissián una evolucion similara mai d'amplor mens importanta ambé mai abitants a Nyala, mai de abitants a Pòrt Sodan e mai de a Kassala e a El Obeid. 13 autrei vilas avián mai de abitants. En revènge, lei vilas mejanas èran relativament raras ambé solament 6 vilas qu'avián una populacion entre e abitants.
A l'origina, Sodan èra un país amb una diversitat importanta. Dempuei l'independéncia dei províncias meridionalas, aquela diversitat s'es reducha e la preponderància dei populacions aràbias s'es renfòrçada (aperaquí 70% de la populacion). Pasmens, aquelei populacions son subretot installadas dins lo centre. En revènge, lei regions perifericas demoran una mosaïca etnica. Ansin, de centenaus de pòbles diferents existisson en Sodan. La màger part son numericament pauc nombrós. Dins aquò, lei Fors (Darfor), lei Baggaras (tanben en Darfor), lei Bejas (litorau dau nòrd-èst), lei Nubians (Vau de Nil entre lo Lac Nasser e la 4 cataracta), lei Nubas (Kordufan) formavan localament de minoritats importantas.
Lengas
Dempuei l'adopcion de la constitucion de 2005, l'arabi classic e l'anglés son lei doas lengas oficialas de Sodan. Son utilizadas dins l'ensenhament e dins la gestion deis afaires dau govèrn dau país. En mai d'aquò, l'anglés es tanben fòrça utilizat per leis elèits economics. L'arabi classic es pauc escampat au sen de la populacion que parla puslèu l'arabi sodanés (70%). Aqueu dialècte de l'arabi èra estat influenciat per lei lengas parladas en Sodan avans lei migracions aràbias dins la region, especialament lo nubian.
Dins aquò, existís mai d'una autra lenga en Sodan car au mens 114 èran recensadas en 2011. Son protegidas per la constitucion que prevetz d'assegurar son desvolopament e sa promoccion. De mai, pòdon èsser adoptada coma lenga cooficiala per un estat federau. Aquelei lengas minoritàrias son d'origina fòrça variada. Se troba de lengas fors, de lengas sodanesas centralas e orientalas, de lengas saharianas, d'autrei lengas nilosaharianas, de lengas kordofanianas e de lengas coshiticas.
Religion
Sodan es un país musulman e 93% a 97% de sa populacion se reclamava d'aquela religion en 2011 après l'independéncia dei províncias dau sud. L'islam sodanés es principalament sunita e es subretot dominat per l'escòla malikita. Pasmens, leis escòlas hanafita e chafiita an una influéncia non negligibla dins certaneis endrechs. Leis autrei religions èran fòrça raras en 2011 : lei crestians gropavan entre 1% e 5% deis abitants (principalament de còptes) e lei religions africanas tradicionalas (animisme) aperaquí 1,5%. La libertat religiosa es teoricament assegurada per la constitucion. Dins aquò, dins la realitat, aquò es limitat per la lèi islamica en vigor e per de persecucions còntra lei minoritats religiosas. Per exemple, i a regularament de condamnacions a de penas importantas, compres la pena de mòrt, que sancionan de conversions religiosas de l'islam au cristianisme. L'ateïsme e l'agnosticisme son tanben oficialament fòrça raras car pòdon entraïnar de sancions grèvas.
Istòria
Preïstòria
Lei recèrcas paleontologicas e arqueologicas an descubèrt de vestigis fòrça ancian indicant una preséncia umana sus lo territòri actuau de Sodan datant d'au mens ans. La sedentarizacion acomencèt au milleni VIII av. JC gràcias au desvolopament de l'agricultura e dau norigatge. Aquelei premierei societats sedentàrias foguèron a l'origina de la bastida de vilatges enviroutats de fortificacions de brica. De contactes existèron ambé l'Egipte Auta e la Nubia Bassa foguèt d'ora influenciada per Egipte.
De la conquista egipciana au Reiaume de Meroe
La populacion e leis estats sodanés de l'Antiquitat Auta son principalament coneguts gràcias ai documents egipcians d'aqueu periòde. Formavan de principats locaus qu'entretenián de liames comerciaus amb Egipte. Au sègle XVI av. JC, leis Egipcians passèron la I cataracta e conquistèron la region fins a la IV cataracta. I installèron un vice-rèi eissit de la dinastia faraonica. Aquò favorizèt la difusion de la cultura e dau modèl estatic egipcians. Pasmens, mens nombrós, leis Egipcians installats au sud de la I cataracta, compres lei vice-rèis, se mestissèron ambé lei pòbles nubians e integrèron a cha pauc son aristocracia. Au sègle XI av. JC, aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume independent poderós dich Reiaume de Kush ambé Napata coma capitala. Lei rèis kushitas installèron militarament sa dominacion au sud de la I cataracta a la fin dau sègle X av. JC. Puei, vèrs 750, capitèron d'agantar lo litorau mediterranèu e de conquistar lo còr dau territòri egipcian eu meme. I prenguèron lo títol de faraon e dirigiguèron lo país durant un sègle (XXV dinastia). Foguèron obligats de se'n retirar dins lo corrent dau sègle VII av. JC. Dins aquò, gardèron lo títol de faraon e lo contraròtle de la Vau de Nil entre la I cataracta e lo nòrd dei montanhas etiopianas. Napata demorèt un temps la capitala d'aquel ensems fins au transferiment dau poder reiau dins la vila de Meroe.
Gràcias a sei tèrras drudas e sei jaciments de fèrre, lo Reiaume de Meroe venguèt un actor important dau comèrci african e mediterranèu, especialament après la conquista d'Egipte per Alexandre lo Grand que permetèt la multiplicacion dei contactes ambé lei navigators grècs. Autra evolucion de remarca, l'influéncia egipciana demeniguèt a cha pauc dins lo corrent dau sègle III au profiech d'una cultura pròpria a Meroe. Per exemple, au sègle II av. JC, lo reiaume aviá adoptat la sieuna escritura — totjorn pas deschifrada a l'ora d'ara — per remplaçar l'escritura ieroglifica.
Per de rasons mau conegudas, lo Reiaume de Meroe acomencèt de declinar au sègle I av. JC, belèu en causa d'una crisi agricòla entraïnada per l'agotament dei tèrras. L'emergéncia dau Reiaume d'Aksum dins lo nòrd de l'Etiopia actuala agravèt la situacion car la poissança aksumita venguèt rapidament un actor major dau comèrci de la Mar Roja e un rivau seriós. La fin dau Reiaume de Meroe es tanben mau coneguda e se situa entre lo sègle I ap. JC e lo sègle IV. D'efèct, vèrs 350, leis Aksumitas semblan aver ganhat una batalha importanta còntra lei Nubians que se devesiguèron alora, ò que s'èran ja devesits a una data desconeguda, entre tres reiaumes independents : lo Reiaume de Nobatia entre lei I e III cataractas ambé Faras coma capitala, lo Reiaume de Makuria entre lei III e V cataractas ambé Dongola coma capitala e lo Reiaume d'Alodia au sud ambé Soba coma capitala. Vengudas d'Egipte, de missions crestianas evangelizèron pauc a pauc aquelei reiaumes a partir dau sègle VI.
Lei Reiaumes de Nubia e d'Alodia