thumb|300px|Tectonic plates (surfaces are preserved)
La tectonica dei placas (var. tectonica de las placas, tectonica deras placas) es una teoria scientifica que descriu lei movements a granda escala de la litosfèra terrèstra. Es bastida sus lo concèpte de « deriva dei continents » que foguèt desvolopat per de personalitats coma Alfred Wegener. Fòrça contestada durant la premiera mitat dau sègle XX, foguèt pauc a pauc acceptada après la descubèrta de l'expansion dei fons oceanics dins leis ans 1950-1960. Uei, es venguda un modèl de basa de la geologia modèrna que permet d'explicar de fenomèns importants coma lo volcanisme, la sismicitat ò l'orogenèsi.
Segon aquela teoria, la litosfèra – es a dire lo jaç extèrne de la Tèrra – es devesida en placas tectonicas qu'es un ensemble geologic rigid que pòu se desplaçar a la superficia de la planeta en causa dei movements dau mantèu terrèstre. A l'ora d'ara, i a sèt placas principalas e quauquei desenaus de placas mens importantas. Existís dos tipes de litosfèra. Lo premier es la litosfèra oceanica, pauc espessa mai que tèn una densitat auta, e la litosfèra continentala que presenta de proprietats opausadas (densitat febla e espessor importanta). La natura dei litosfèras qu'intran en contacte es fòrça importanta per descriure la natura dau limit entre doas placas. D'efiech, coma lei movements son pas coordenats, lei limits entre placas son lo luòc d'interaccions complèxas. Es possible d'i observar de convergéncias, de divergéncias ò de movements de descrocament que son sovent acompanhats de fenomèns geologics majors coma de tèrratrems, d'erupcions volcanicas, de formacion de relèus (montanhas, fòssas oceanicas...) ò la dubertura d'oceans. Pasmens, aquelei movements son fòrça lents car agantan rarament una velocitat superiora a 100 mm/an.
Istòria
De la vision fixista dau mond a la deriva dei continents
Lei premiereis observacions
Durant de sègles, lei sciéncias de la Tèrra foguèron dominadas per de visions fixistas basadas sus l'observacion de l'estat solid de la màger part dau glòbe terrèstre que presenta, a l'escala de la vida umana, un caractèr estable e quasi immutable. Segon lei conoissenças actualas, lo cartograf flamand Abraham Ortelius (1527-1598) foguèt la premiera persona que notèt, en 1596, la similitud dau traçat dei litoraus americans e africans(la) Abraham Ortelius, Thesaurus geographicus, Officina Plantiniana, 1596.. Emetèt alora l'ipotèsi d'una separacion d'aquelei continents causada per una tiera de catastròfas naturalas.
Lo filosòf anglés Francis Bacon (1561-1626) remarquèt egalament aquela semblança en 1620. A aquela epòca, aquela particularitat èra vista coma una pròva dau Deluvi e dau racònte de la Genèsi. Per exemple, aquò foguèt suggerit en 1668 per lo prèire francés François Placet († sègle XVII)(fr) François Placet, La corruption du grand et petit monde, 1668, p. 65. ò en 1756 per lo teologian alemand Theodor Christoph Lilienthal (1717-1781)(de) Theodor Christoph Lilienthal, Versuch einer genauern Zeitrechnung der heiligen Schrift, 1756..
La persisténcia dau fixisme
thumb|right|Illustracion de la dubertura de l'Atlantic per Antonio Snider-Pellegrini.
Durant lo sègle XIX, la premiera teoria vertadiera de la deriva dei continents foguèt formulada per lo geograf Antonio Snider-Pellegrini (1802-1885) en 1858 dins La Creacion e sei mistèris desvelats(fr) A. Spiner, La Création et ses mystères dévoilés : ouvrage où l'on expose clairement la nature de tous les êtres, les éléments dont ils sont composés et leurs rapports avec le globe et les astres, la nature et la situation du feu du soleil, l'origine de l'Amérique et de ses habitants primitifs, la formation forcée de nouvelles planètes, l'origine des langues et les causes de la variété des physionomies, A. Franck, 1858.. Observèt la complementaritat dei còstas d'Euròpa e d'America dau Nòrd e aguèt l'idèa de comparar lei fossils dau Carbonifèr trobats sus lei dos continents per demostrar son ipotèsi. Pasmens, lei teorias mobilistas se turtèron a dos obstacles.
Lo premier èra lei partisans de l'ortodoxia crestiana, compres Snider-Pellegrini. Segon eu, un blòt primitiu de ròcas en fusion auriá ocupat una importanta region de la Tèrra. Puei, après son refrejament, se seriá romput. Aquel eveniment seriá a l'origina de la formacion de l'Ocean Atlantic mentre que lei rèstas dau blòt aurián format lei continents actuaus. Lo segond obstacle èra intèrne a la comunautat scientifica. D'efiech, lo fixisme i èra largament dominant e de teorias de movements verticaus dei massas terrèstras permetián d'explicar la formacion dei montanhasAquelei teorias èran fondadas sus l'observacion dei movements observats durant lei tèrratrems e sus l'evolucion dei relèus volcanics.. Una teoria de la deriva dei continents èra donc inutila. De mai, leis ipotèsis suggeridas dins aqueu sens èran limitadas per la manca de conoissenças sus l'estructura intèrna de la Tèrra. Dins aquò, au començament dau sègle XX, divèrsei descubèrtas coma la quasi constància de la gravitat a la superficia dau glòbe comencèron de suscitar de questionaments sus la pertinéncia dau fixisme(fr) Jean Gaudant, L'essor de la géologie française, Presses des Mines, 2009, p. 43..
La teoria d'Alfred Wegener
thumb|right|Reconstitucion modèrna de la Pangèa, paleocontinent descubèrt per Alfred Wegener.
En 1908, lo geològ estatsunidenc Frank Bursley Taylor (1860-1938) se prononcièt en favor de la deriva continentala en observant lei Montanhas Rocosas, leis Andes e lei cadenas de montanhas situadas a l'entorn de l'Ocean Atlantic. Segon eu, l'alinhament deis Andes e dei Rocosas èra la consequéncia d'un efiech de butavant causat per la deriva de l'America dau Nòrd e dau Sud(en) Henry R. Frankel, « Wegener and Taylor develop their theories of continental drift », dins The Continental Drift Controversy: Wegener and the Early Debate Volume 1, Wegener and the Early Debate, Cambridge University Press, 2012, pp. 38-40.. Dins aquò, la teoria de la deriva dei continents pus famosa es aquela que foguèt emesa en 1912 per lo meteorològ alemand Alfred Wegener (1880-1930).
A respècte de sei predecessors, Wegener presentèt plusors pròvas diferentas e identifiquèt l'existéncia de Pangèa. Es per aquela rason que la paternitat de la teoria li es generalament atribuïda(fr) Philippe de La Cotardière, Histoire des sciences de l'antiquité à nos jours, Tallandier, 2004, p. 464.. Completèt son idèa dins l'obratge Genèsi deis oceans e dei continents : teoria dei translacions continentalas paregut en 1915. Per sostenir son ipotèsi, avancèt d'elements morfologics (similituds de certanei traçats continentaus), geologics (massís volcanics separats entre Africa e l'America dau Sud), paleoclimatics (vestigis glaciaris similars sus lei dos continents) e paleontologics (fossils identics sus lei dos continents). Suggeriguèt tanben que la formacion dei montanhas èra la consequéncia de tuerts entre doas massas continentalas(fr) Pierre Dive, La dérive des continents et les mouvements intra-telluriques, Dunod, 1950..
Pasmens, se lo trabalh de Wegener trobèt quauquei defensors (René Jeannel), mau capitèt de convéncer la màger part de la comunautat scientifica. Lo problema principau èra que lei conoissenças dau periòde permetián pas d'explicar la causa dei desplaçaments continentaus observats. De mai, en luòga d'admetre son ignorància, Wegener prepausèt de mecanismes impossibles basats sus la fòrça d'Eötvös ò lei fòrças de marèia(en) Henry R. Frankel, The Continental Drift Controversy, Cambridge University Press, 2012, p. 162.. Aquò permetèt a seis adversaris de ridiculizar sa teoria.
La descubèrta de l'expansion dei fons oceanics
thumb|right|Temps dei fons oceanics (en roge lo pus recent, en blau lo pus ancian).
Lo desvolopament dau sonar e dau sosmarin entraïnèron la multiplicacion dei mesuras oceanograficas, especialament a partir de la Segonda Guèrra Mondiala. Aquò menèt a la descubèrta dei dorsalas oceanicas, de cadenas de montanhas sosmarinas concentrant una activitat sismica e volcanica importanta(fr) Jacques Kornprobst e Christine Laverne, À la conquête des grands fonds. Techniques d'étude de la géologie marine, Quae, 2011, p. 121La preséncia de montanhas sosmarinas au mitan de l'Ocean Atlantic èra sospichada dempuei la fin dau sègle XIX. Pasmens, l'amplor de l'estructura èra demorada desconeguda.. Plusors geològs (Jean Goguel, Arthur Holmes, Harry Hess, Maurice Ewing, Bruce C. Heezen, Robert S. Dietz, etc.) metèron alora pauc a pauc en plaça lo modèl de l'expansion dei fons oceanics. Segon eu, i a una fabricacion permanenta de crosta terrèstra au nivèu dei dorsalas. Lo melhorament dei conoissenças sus l'estructura intèrna de la Tèrra permetèt de l'explicar gràcias a de corrents de magma dins lo mantèu.
La descubèrta dei dorsalas permetèt de trobar la causa que mancava a Alfred Wegener. Foguèt completada en 1964 per aquela dei zònas de subduccion per George Plafker. Aquò permetèt d'explicar la disparicion de la crosta oceanica e de provesir la premiera teoria complèta dau desplaçament dau continent. Ansin, lei fons oceanics, d'una densitat pus auta que lei massas continentalas, venguèron lo motor de la deriva dei continents.
La mesa en plaça de la teoria de la tectonica dei placas
En 1958 e en 1961, leis oceanografs Ron G. Mason e Arthur D. Raff descurbiguèron d'anomalias magneticas en liame amb lei dorsalas oceanicas(en) R. G. Mason, « A magnetic survey off the west coast of the United States between latitudes 32-degrees-N and 36-degrees-N, longitudes 121-degrees-W and 128-degrees-W. », Geophysical Journal of the Royal Astronomical Society, vol. 1, n° 4, 1958, pp. 320–329.(en) Ronald G. Mason e Arthur D. Raff, « Magnetic survey off the west coast of the United States between 32°N latitude and 42°N latitude », Geological Society of America Bulletin, vol. 72, n° 8, 1961, pp. 1259–1266.. Aquò menèt a la descubèrta dei falhas transformantas per lo geofisician Drummond Matthews en 1963(en) E J. Vine e D. H. Matthews, « Magnetic Anomalies over Oceanic Ridges », Nature, vol. 199, n° 4897, 1963, pp. 947-949.. Dos ans pus tard, John Tuzo Wilson (1908-1993) desvolopèt lo concèpte de placa litosfèrica. La superficia terrèstra foguèt alora devesida en una mosaïca de placas. En 1968, William Jason Morgan e Xavier Le Pichon prepausèron, d'un biais independent, un modèl amb sièis placas principalas e divèrsei placas segondàrias(en) W. J. Morgan, « Rises, trenches, great faults, and crustal blocks », Journal of Geophysical Research, vol. 73, 1968.(en) X. Le Pichon, « Sea-floor spreading and continental drift », Journal of Geophysical Research, vol. 73, n° 12, 1968, pp. 3661–3697.. Aquò entraïnèt l'adopcion de la teoria de la tectonica dei placas per la màger part de la comunautat scientifica. Uei, lei modèls pus recents identifican sèt placas principalas e uech placas segondàrias que son separadas per de desenaus de microplacas.
Lo modèl actuau
Generalitats
La litosfèra, jaç exterior rigid de la Tèrra compausat de la crosta terrèstra e d'una partida dau mantèu superior, es devesida en placas dichas « litosfericas » ò « tectonicas ». Aquelei placas an de movements variats, çò qu'entraïna la formacion de diferents tipes de frontieras entre elei : falhas convergentas, falhas divergentas ò falhas transformantas. Aquelei frontieras son lo luòc privilegiat deis activitats sismica e volcanica, de l'orogenèsi e de la formacion dei fòssa oceanicas. La velocitat mejana d'aquelei placas varia de 0 a 100 mm/an. Lo movement dei placas es possible car la litosfèra es pausada sus l'astenosfèra, la partida ductila dau mantèu superior. Aquela mobilitat es lo resultat dei movements de conveccion qu'animan lo mantèu terrèstre.
Lei placas
Existís dos tipes de placas tectonicas que son dotadas de caracteristicas ben diferentas.
Lei placas oceanicas