L'Edat MejanaEntradas dins divèrs diccionaris:
(var. Edat Miejancèra, Atge / Eatge Mejan) es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòple per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.
La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions
A partir de la fin dau sègle V, leis empèris principaus deguèron faciar de crisis militaras grèvas ai frontieras. La mager part foguèt envaïda e unei dispareguèron rapidàment. Pasmens, lei mèstres novèus d'aquelei territòris utilizèron generalament leis institucions dei territòris conquists per assegurar lor poder. Ansin, leis envasidors, mens nombrós que lei populacions autoctònas, foguèron pauc a pauc assimiladas, mai o mens parcialament, per la cultura deis estats antics. Ansin, d'estats novèus apareguèron coma l'Empèri Carolingian en Euròpa Occidentala, lo Califat Omeia o l'Empèri chinés de la dinastia Tang que poguèron revendicar una partida de l'eiretatge de l'Antiquitat. De movements similars se debanèron tanben sus lo continent american per formar leis empèris dominants de la premiera partida de l'Edat Mejana.
La fin de l'Empèri Roman e l'aparicion de l'Occident crestian
thumb|right|Division de l'Empèri Roman en 395.
thumb|right|Lei reiaumes europèus en 527.
Dins l'Oèst d'Euròpa, lo sègle V foguèt caracterizat per leis invasions massivas de l'Empèri Roman d'Occident per de populacions germanicas e per lo desvolopament important dau crestianisme que va venir la religion dominanta. D'efèct, en 406, lei frontieras romanas foguèron rompudas e l'Empèri foguèt plus capable de replegar leis envasidors barbars que poguèron s'installar e crear de reiaumes novèus sus d'ancianei províncias romanas. Au contrari, lei Romans acceptèron aqueleis occupacions en cambi de l'ajuda dei pòbles ja intrats dins l'Empèri per defendre lo rèsta dau monde roman occidentau còntra d'invasions novèlas. Aqueu sistèma d'alianças foguèt relativament eficaç per luchar còntra leis atacas dei Huns d'Atila en 451-452 mai mostrèt l'afebliment prefond de l'Empèri. Ansin, l'assassinat d'Aetius, generau venceire d'Atila, marquèt lo començament d'un periòde d'anarquiá dins leis institucions romanas que va s'acabar en 476 per la disparicion finala de l'Empèri Roman d'Occident. Avans la fin dau sègle V, sei darriers vestigis foguèron conquistats per lei Germans que lei reiaumes principaus foguèron aquelei dei Visigòts (Septimània e Peninsula Iberica), dei Burgonds (Borgonha), dei Francs (nòrd de França) e dei Vandals (nòrd d'Africa).
En fàcia d'aquela crisi, lei populacions se repleguèron dins lei luòcs defenduts e protegits, magerament dins lo relarg dei sètis deis autoritats de la Glèisa. Ansin, l'influéncia d'un arquevesque èra sovent un element decisiu dins la fidelitat o non d'una vila e de sa region au cap dau reiaume. De mai, leis estructuras eclesiasticas èran la forma principala d'administracion qu'existiá encara après l'afondrament de l'Empèri Roman. Son sostèn èra donc capitau per legitimar lei rèis barbars novèus. Aquelei darriers adoptèron donc, o avián ja adoptat, lo crestianisme coma religion e encoratjèron son desvolopament. Per exemple, foguèt lo cas dau rèi franc Clovís que venguèt crestian vèrs 496. D'autra part, totjorn per assegurar lor poder, leis envasidors assaièron tanben de gardar leis institucions romanas encara existentas. Aquò entraïnèt donc una assimilacion relativament rapida dei pòbles germans per la cultura romana e permetèt au crestianisme de venir la religion principala d'Euròpa Occidentala.
La formacion de l'Empèri Bizantin
thumb|right|Extension de l'Empèri Bizantin vèrs 550 après lei conquistas de Justinian.
Mentre que l'Empèri Roman d'Occident s'afondrava en fàcia deis invasions barbaras, l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir e de se transformar per formar un estat novèu que va venir la poissança mediterranèa principala fins au sègle X. Per aquò, l'Empèri d'Orient poguèt aprofichar sa posicion privilegiada (capitala ben defenduda, armada e demografia nombrosas, economia prospèra...) per desviar leis invasions vèrs l'Occident pus feble. Per exemple, de tributs foguèron pagats per obtenir lo retirament d'armadas barbaras intradas dins lei Balcans. Enfin, en fòra de la region de Constantinòple, lei províncias estrategicas de l'Empèri èran Egipte e Siria que foguèron gaire menaçats d'invasion durant aqueu periòde.
Aquò permetèt lo renfòrçament dau poder deis Emperaires d'Orient, inicialament fòrça afeblit per lei luchas intèrnas. De 491 a 518, Anastasi Ièr capitèt de redreiçar lo sistèma financier e l'Empèri s'adaptèt a sa region. Per exemple, lei soudats germanics de seis armadas foguèron remplaçats dins lo corrent dau sègle V per de combatents recrutats dins lei províncias orientalas. Leis annadas entre 518 a 610, especialament lo rèine de Justinian (527-565), marquèt l'apogèu d'aqueu periòde que veguèt la reconquista d'una partida de l'Empèri d'Occident (Itàlia, sud d'Espanha e nòrd d'Africa) e un esfòrç legislatiu important per restaurar lei lèis. Aqueleis annadas marcan donc tanben l'evolucion de l'Empèri d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin.
La fin d'aqueu procediment se debanèt durant la premiera mitat dau sègle VII quand l'Empèri perdiguèt sei províncias africanas e deguèt se replegar en Anatòlia. D'efèct, après un conflicte acarnat còntra lei Sassanidas (602-628), lei Bizantins deguèron faciar leis Aràbis musulmans. Vencuts en 636 au fluvi Yarmok, lei Bizantins deguèron abandonar Siria e lo nòrd d'Africa mentre que Constantinòple foguèt menaçat per unei sètges. En 717, Leon III capitèt de tenir Anatòlia e decidiguèt de prendre de mesuras per restaurar la fe crestiana e l'autoritat imperiala per contuniar la lucha. Pasmens, aquò entraïnèt una crisi religiosa grèva (querèla de l'iconoclasme) fins au començament dau sègle IX. Permetèt finalament la restauracion dau poder imperiau mai afebliguèt lòngtemps l'Empèri. Ansin, lei Bizantins poguèron pas empachar la creacion d'un reiaume bulgar sus una partida dau nòrd de l'Empèri.
La restauracion bizantina aguèt luòc au sègle IX. Foguèt caracterizat per la renaissança de la cultura crestiana e la reunificacion de la Glèisa imperiala durant la Patriarcat de Fotios (858-867 puei 877-889). Ansin, leis armadas bizantinas capitèron de reconquistar Grècia, l'Èst d'Anatòlia e contunièron d'avançar en direccion de Siria. En Euròpa, de missionaris bizantins evangelizèron lei populacions eslavas de Crimèa, d'Ongria, de Polonha e de Dalmàcia. A la fin dau sègle X, l'Empèri èra donc tornarmai vengut una poissança importanta capabla de se batre victoriosament còntra leis estats eslaus (Bulgaria en 1018) o turcs fins ais annadas 1060.
L'Empèri Carolingian
thumb|right|Extension maximala de l'Empèri Carolingian e de sei marchas.
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, l'Occident crestian veguèt la formacion d'uneis estats barbars que luchèron entre elei. Lo venceire principau foguèt lo reiaume franc qu'aprofichèt la disparicion dau reiaume visigòt per venir la poissança majora d'Euròpa Occidentala. Aqueu movement foguèt sostengut per la Glèisa de Roma qu'i veguèt lo mejan per impausar sa version de la fe crestiana en Occident. L'Empèri Franc, dirigit per lei dinastias merovingiana puei carolingiana, foguèt donc considerat coma la restauracion de l'Empèri Roman occidentau. Pasmens, l'aumentacion de l'inseguritat sus lo continent entraïnèt un fraccionament de l'autoritat centrala au profiech de relacions pus pròchas e basada sus la proteccion dei personas. Aquò entraïnèt donc finalament la division deis estats francs e lo començament de la feodalitat.
Ansin, la conversion de Clovís au crestianisme vèrs la fin dau sègle V li donèt lo sostèn de la Glèisa. D'efèct, meme se lo crestianisme èra ja fòrça escampat, la màger part dei reiaumes barbars èran convertits a l'arianisme considerat coma una eresia. Clovis ganhèt donc lo sostèn dau clergat europèu dins sei conflictes ambé sei vesins. Aquò li permetèt donc d'unificar rapidàment Gàllia fins a sa mòrt en 511 fondant l'Empèri Merovingian. A la mòrt de son fondator, aquel empèri foguèt devesit entre seis eiretiers segon lei costumas germanicas. Pasmens, leis estats francs demorèron pròches ai nivèus culturaus e politics. En revènge, après lo rèine de Dagobert I (629-639), lo poder dei rèis merovingians demeniguèt au profiech de l'aristocràcia auta. En particular, a partir dau sègle VIII, la familha dei Carolingians prenguèt una posicion dominanta e poguèt rebutar la dinastia merovingiana en 751.
Renforcèron l'òbra merovingiana e, en 800, Carlesmanhe foguèt sacrat emperaire per lo papa. Estendut sus França, Alemanha e lo nòrd d'Itàlia, l'Empèri Carolingian foguèt considerat coma lo successor de l'Empèri Roman d'Occident e lo protector de la Glèisa. Maugrat sa division en 843 entre leis eiretiers de la dinastia, contunièt de tenir aqueu ròtle e sa partida orientala foguèt a l'origina de la fondacion dau Sant Empèri Roman Germanic au començament dau sègle X.
L'expansion e la division de l'Islam
thumb|Territòri musulman après la mòrt de Maomet en 632.
thumb|right|Expansion dau Califat Omeia.
thumb|right|Division dau Califat Abbassida en Orient Mejan a la fin dau sègle X.
Au començament dau sègle VII, apareguèt una religion novèla, l'Islam, dins la Peninsula Aràbia basada sus lei revelacions divinas recepudas per lo profèta Maomet a partir de 611. Après una guèrra civila (622-630) còntra lo govèrn de La Mèca, sèti de la religion poleteïsta aràbia, capitèt d'i prendre lo poder e acomencèt la difusion de l'Islam en fòra d'Aràbia. Fins a la mitat dau sègle VIII, leis armadas musulmanas conquistèron un empèri important dich Califat. Pasmens, aquel estat se devesiguèt rapidàment entre leis eiretiers de la dinastia fondada per Maomet. Ansin, tre lo sègle VIII, de versions novèlas de l'Islam apareguèron e de sobeirans locaus fondèron d'estats rivaus d'un Califat que veguèt sei territòris frontaliers prendre mai e mai d'independéncia a respèct dau govèrn centrau entraïnant la division dau monde islamic entre senhors rivaus.
D'efèct, tre la mòrt de Maomet e de son successor Abu Bakr, lei califas musulmans acomencèron de conquistar lei regions vesinas fòrça afeblida per de conflictes recurents. Tre 636, l'armada bizantina foguèt esquichada a Yarmok e lei musulmans poguèron envaïr l'Orient-Pròche, lo nòrd d'Africa puei lo sud d'Espanha e menaçar Constantinòple. La situacion foguèt similara sus lo frònt pèrsa après la batalha de Qadissiya. Aqueu succès permetèt ai musulmans de covertir de populacions novèlas (Turcs, Pèrs...), d'ocupar Pèrsia e d'avançar en direccion d'Índia e vèrs lo centre d'Asia. Pasmens, aquela progression va s'acabar durant la premiera mitat dau sègle VIII en causa de l'alunchament entre leis armadas musulmanas e sei basas e d'una tièra de reviradas.