Lo liure arbitri es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament determinat per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la natura. La nocion ten una plaça centrala en filosofia, en teologia e, mai recentament, dins de sciéncias coma las neurosciéncias e la fisica.
L'enjòc principal del liure arbitri es la responsabilitat morala : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la justícia, la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana.
La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo determinisme, es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision umana, es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo determinisme es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar.
Lo liure arbitri es un exemple tipic de question filosofica que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de metafisica (la natura de la causalitat e de la libertat), de filosofia morala (lo fondament de la responsabilitat), de teologia (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia divina) e, mai recentament, de sciéncia (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana.
Definicion e enjòcs
La nocion de liure arbitri
Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussionsAquela definicion foguèt defenduda per Thomas Hobbes (1588-1679) (Thomas Hobbes, Leviathan, 1651, capítol XXI).. Pasmens, cal notar que totes los filosòfs accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autramentAquela definicion foguèt defenduda per David Hume (1711-1776) o Voltaire (1694-1778) (David Hume, A Treatise of Human Nature, 1740, seccion VIII).. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond.
Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una addiccion. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas.
Libertat d'accion e libertat de la volontat
Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la libertat d'accion e la libertat de la volontat. La libertat d'accion es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en preson es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La libertat de la volontat, ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder.
Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la libertat e la volontat.
Los enjòcs del debat
Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la responsabilitat morala : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question.
Lo problèma tòca tanben lo drech penal, que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri.
Istòria de la nocion
La question del liure arbitri travèrsa tota l'istòria de la filosofia occidentala, dempuèi l'Antiquitat grèga fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del destin e de la volontat, venguèt centrala dins la teologia crestiana, abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al determinisme scientific.
Antiquitat
Dins la Grècia anciana, la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los filosòfs grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. Aristòtel (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància(en) Susan Sauve Meyer, Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause, Oxford University Press, 2011.. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la responsabilitat morala, sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al determinisme universal.
Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los Estoïcians que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre(en) Susanne Bobzien, Determinism and freedom in Stoic philosophy, Oxford University Press, 1998.. Del costat opausat, Epicur (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de clinamen, una desviacion espontanèa e imprevisibla dels atòms, per laissar una plaça a la contingéncia e la libertat dins un univèrs material que, sens aquò, seriá totalament mecanic(en) Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », Oxford Studies in Ancient Philosophy, 2000, pp. 287-338..
La teologia cristiana
Amb lo cristianisme, lo liure arbitri venguèt una question teologica centrala, ligada al problèma del mal, de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se Dieu es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde.
Sant Agustin (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins De libero arbitrio voluntatis, defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo ben e se salvar(en) Simon Harrison, Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio, Oxford University Press, 2006.En Occitània, aquel dilèma foguèt a l'origina de la cosmogonia dualista del catarisme e de sos movements precursors (bogomilisme...). En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.. Pasmens, cal notar qu'Agustin desvolopèt sas idèas dins lo quadre d'una controvèrsia amb Pelagi (v. 350-420). Aquel darrièr subrestimava, segon Agustin, las fòrças de la volontat umana e la capacitat de l'òme de trobar son salvament amb sas fòrças pròprias(fr) Jean-Marie Salamito, Les virtuoses et la multitude, Aspects sociaux de la controverse entre Augustin et les pélagiens, Millon, coll. « Nomina », Grenòble, 2005.. La tension entre la libertat de l'òme e la gràcia divina de Dieu demorèt una de las questions mai discutidas de la teologia crestiana durant de sègles.
L'escolastica
Durant l'Edat Mejana, los teologians escolastics aprigondiguèron la question en cercant a conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia e l'omnipoténcia de Dieu. Un problèma classic d'aqueu periòde èra lo seguent : se Dieu coneis d'avança tot çò que farem, sembla que nòstras accions son ja fixadas, e doncas que sèm pas liures de las cambiar. Los teologians prepausèron mantuna solucion a aquela dificultat, per exemple en distinguissent lo biais que Dieu coneis las causas (fòra dels temps, dins una sola visada etèrna) de la necessitat que pesará suls èssers umans.
Tomàs d'Aquin (1225-1274) es la figura mai important d'aquel temps. Desvolopèt una concepcion ont la volontat umana es liura, mas se determina totjorn en foncion de çò que considèra coma un ben. Per el, la libertat e l'òrdre divin s'opausan pas, mas s'articulan entre eles : Dieu mòu la volontat umana sensa la fòrçar, en respectant sa natura liura. Aquela posicion cercava a amassar la sobeiranetat de Dieu e la responsabilitat individuala de l'òme(fr) Étienne Gilson, Le Thomisme : introduction à la philosophie de saint Thomas d'Aquin, Éditions Vrin, 6 reedicion, 2005.(fr) Gonçalo de Mattos, « L'intellect agent personnel dans les premiers écrits d'Albert le Grand et de Thomas d'Aquin », Revue néo-scolastique de philosophie, t. 43, Segonda seria, n° 66, 1940, pp. 145-161..
La Reforma
Del temps de la Reforma protestanta, lo liure arbitri foguèt al centre de debats importants, especialament entre Erasme (1469-1536) e Martin Luther (1483-1546)(de) Thomas Kaufmann, « Luther und Erasmus », dins Albrecht Beutel (dir.), Luther Handbuch, Tübingen, Mohr Siebeck, 2005, pp. 142–152.. Erasme, pensaire màger de l'umanisme, se mostrèt favorable a l'existéncia del liure arbitri dins un tèxte de 1524, en argumentant que l'òme deu poder participar a son salut e qu'una responsabilitat sens cap de libertat auriá pas cap de sens. Luther respondèt en afirmant, al contrari, lo « sèrf arbitri ». Per el, la volontat umana, corrompuda pel pecat original, pòt pas se salvar ela meteissa e depend entièrament de la gràcia de Dieu. Aquela disputa marquèt prigondament la teologia protestanta e tornèt pausar, jos una forma novèla, lo problèma ja abordat per Agustin de l'articulacion entre la libertat umana e la gràcia divina. Lo debat se perseguiguèt tanben al dintre del catolicisme, en particular a prepaus de la manièra de conciliar la gràcia e la libertat.