thumb|right|Retrach postum de Cristòl Colomb realizat en 1519.
Cristòl Colomb (1451 - 20 de mai de 1506, Valhadolid) es un navigaire e un explorator italian au servici dei rèis d'Espanha que descurbiguèt America en 1492. En causa dei consequéncias considerablas d'aquela descubèrta, es una figura majora de l'istòria umana considerada coma l'iniciator dei Temps Modèrnes. Fa tanben partida dei marins pus famós dau periòde dei Grandei DescubèrtasLa data de 1492 es de còps utilizada per marcar la fin de l'Edat Mejana.(en) R.C. Allen, Global economic history: a very short introduction, Oxford University Press, 2011, pp. 16–19..
Nascut dins la region de Gènoa, Cristòl Colomb èra lo fiu d'un teisseire. S'orientèt vèrs la marina e venguèt matalòt per lo còmpte dei familhas marchandas de la vila. En 1476, s'installèt en Portugau onte comencèt de s'interessar a la question de la rota deis Índias per l'oèst. Realizant un important estudi sus lo subjècte, prepausèt de menar una expedicion ai diferents sobeirans d'Euròpa Occidentala. Après mai d'un refús, obtenguèt lo sostèn dei Rèis Catolics. Arribèt ansin dins la region de Bahamas lo 12 d'octòbre de 1492 e, durant sei quatre expedicions, explorèt largament leis Antilhas. Fondèt tanben plusors colonias permanentas en Hispaniola.
Aqueleis establiments foguèron la basa de l'Empèri coloniau espanhòu. Colomb i metèt en plaça un sistèma d'esplecha dei populacions indigènas que foguèron obligadas de liurar de tributs regulars d'aur ò de coton per defugir de represalhas fòrça violentas. Organizèt tanben de fòrças militaras per sometre lei populacions indigènas entraïnant la mòrt de plusors centenaus de miliers d'Amerindians. Aquela politica foguèt a l'origina dau sistèma estendut a tot lo continent après la conquista deis Empèris Astèc e Inca. Pasmens, aquò escandalizèt la rèina Isabèla de Castelha qu'ordonèt l'arrestation de Colomb. S'aquela decision empediguèt pas la perseguida dei chaples d'indigèns, permetèt a la corona espanhòla de recuperar plusors privilègis de Cristòl Colomb sus lei tèrras descubèrtas. Liberat, Colomb tornèt trobar jamai tot son poder politic. En particular, foguèt excluch dei projèctes de desvolopament dei colonias espanhòlas e moriguèt en Espanha en 1506.
Biografia
Jovença e formacion
thumb|right|Exemplar personau de Cristòl Colomb dau Libre dei meravilhas.
La jovença de Cristòl Colomb es pas documentada d'un biais precís. De mai, son racònte es complicat per leis afabulacions de Colomb eu meteis qu'assaièt de se donar d'originas prestigiosas. Es nascut dins la region de Gènoa entre lo 26 d'aost e lo 31 d'octòbre de 1451L'endrech precís de la naissença de Cristòl Colomb es encara l'objècte de debats.. Èra l'ainat d'una familha de cinc enfants. Son paire, Domenico Colombo (1418-1496), èra un teisseire originari de Lombardia(en) C. R. Beazley, intrada Columbus, Christopher dins Encyclopædia Britannica (11th edition), 1911, p. 741.. Après de trèbols sociaus, quitèt Gènoa en 1470 per s'installar a Savona onte venguèt proprietari d'un establiment de textil e d'una tavèrna. Pasmens, aguèt benlèu de problemas financiers car l'orientacion de Cristòl es estonanta dins una societat onte lo fiu ainat repreniá normalament l'activitat de son paire. Dicha Susanna Fontanarossa (1435-1489), sa maire es fòrça mau coneguda.
Pasmens, l'ipotèsi dei dificultats financieras de Domenico Colombo es mau segura car son fiu aguèt accès a una educacion relativament avançada. En particular, estudièt la cosmografia, l'astrologia e la geometria e legiguèt lo Libre dei meravilhas de Marco Polo (1254-1324), l’Imago mundi de Pierre d'Ailly (1351-1420), l’Historia rerum ubique gestarum dau papa Piu II (1458-1464), una traduccion de l’Istòria Naturala de Plini l'Ancian (23-79) e la Geometria de Claudi Ptolemèu (mòrt en 168). Son interès per la marina auriá ansin poscut aparéisser amb leis activitats marchandas liadas a la tavèrna de son paire.
Dins lo corrent deis ans 1470, Cristòl Colomb venguèt matalòt sus de naviris operant per lei familhas marchandas de Gènoa, especialament lei Centurion, lei Di Negro e lei Spinola. Sei viatges son relativament mau segurs car Colomb i apondiguèt de detalhs dobtós. Dins aquò, realizèt plusors viatges importants en Mar Mediterranèa ò en Euròpa Occidentala que li permetèron d'acampar un peculi sufisent per obtenir son independéncia financiera e ajudar son paire(it) Gianni Granzotto, Cristoforo Colombo, Ugo Mursia editore, 2010, p. 41..
La question de la rota de l'Orient
L'installacion de Colomb en Portugau
En 1476, l'expedicion marchanda de Colomb foguèt atacada per de corsaris francés au sud de la Peninsula Iberica. Lo marin foguèt obligat de se refugiar a Lisbona onte son fraire Bartolomeo teniá una barraca de cartograf. Après l'acabament de sa mission vèrs Londres, Colomb demorèt dins la capitala portuguesa de 1477 a 1485. En 1479, se maridèt amb Filipa Moniz Perestrelo (vèrs 1458-1480), la filha de Bartolomeu Perestrelo (vèrs 1395-1457) qu'èra estat governador de l'illa de Porto Santo dins l'archipèla de Madèira. Pasmens, sa femna moriguèt après la naissença de son fiu Diego Colomb l'an seguent.
Aqueu maridatge dirigiguèt l'interès de Colomb vèrs l'oèst car lo pareu anèt s'installar a Porto Santo. Ansin, lo marin genoés i entendiguèt parlar d'indicis a prepaus de l'existéncia de tèrras situadas au delà de l'Ocean Atlantic. Obtenguèt tanben de cartas dei vents e dei corrents dei possessions portuguesas de l'Ocean, probablament realizadas per son bèupaire(it) Cesare de Lollis, Vita di Cristoforo Colombo, Fratelli Treves, 1895, p. 46.. Lo trabalh amb son fraire li permetèt egalament de melhorar son mestritge de la cartografia.
La question de la longor de la rota vèrs l'Orient
thumb|right|Representacion de la carta geografica de Martin Behaim. thumb|right|Carta de Paolo Toscanelli.
Cristòl Colomb comencèt d'imaginar son projècte de viatge oceanic vèrs l'oèst a partir de 1484. D'efiech, au contrari d'un crèire frequent dins la societat actuala, mai d'un sabent medievau imaginava una Tèrra esferica(en) Jeffrey Burton Russell, Inventing the Flat Earth. Columbus and modern historians, Praeger, 1991.. Ansin, la possibilitat d'arribar en Orient en passant per l'Ocean Atlantic èra pas totalament considerada coma impossibla. En revènge, se pausava la question de la longor dau camin. Segon leis evaluacions grègas, especialament aquelei d'Eratostenes (276-194 avC) qu'èran relativament pròchas de la realitat, lo trajècte èra fòrça lòng e en fòra dei capacitats logisticas de la fin dau sègle XV.
Pasmens, per apielar son idèa, Colomb utilizèt d'autreis estimacions per demenir la distància supausada en Euròpa e Asia. Per exemple, preferiguèt lei mesuras de l’Imago mundi de Pierre d'Ailly. De mai, inicièt benlèu una correspondància amb lo geograf Martin Behaim (1459-1507), autor d'un glòbe terrèstre famós que representa lei continents asiatic e europèu separat per l'Atlantic, e amb lo sabent florentin Paolo Toscanelli (1397-1482), autor de cartas destinadas a encoratjar la cèrca de la rota de l'oèst. Aquò permetèt a Colomb de donar una basa racionala a son projècte per o presentar ai sobeirans iberics.
Lei dificultats d'organizacion de l'expedicion
Colomb demandèt lo sostèn dei rèis de Portugau, de Castelha e d'Aragon per finançar son expedicion. Se turtèt a mai d'un refús. D'efiech, en Portugau, lei sabents de la cort de Joan II (1481-1495) èran en desacòrdi amb lei calculs optimistas dau Genoés. De mai, lei Portugués preferissián concentrar seis esfòrç sus l'exploracion de la rota africana vèrs leis Índias ont èran a enregistrar de succès importants amb leis expedicions de Vasco da Gama.
Après aquela revirada, Colomb quitèt Portugau per anar en Espanha. Gràcias a l'ajuda dei franciscans, obtenguèt una audiéncia reiala en 1486. Isabèla de Castelha li donèt una pension mai sei conselhiers refusèron de sostenir lo projècte. Colomb demandèt alora – sensa succès – lo sostèn de França, d'Anglatèrra e, tornarmai, de Portugau. Recebèt ges de respònsa mai aquel activisme inquietèt finalament lei Rèis Catolics. Per empedir la descubèrta de la rota novèla per un reiaume rivau, acceptèron d'ajudar Colomb en 1492(fr) Samuel Eliot Morison, Christophe Colomb, Amiral de la Mer océane, Saint-Clair, 1974, pp. 45-46..
La premiera expedicion e la descubèrta d'America
La traversada de l'Ocean Atlantic
Lo 17 d'abriu de 1492, Colomb recebèt de privilègis excepcionaus. Lei Rèis Catolics lo nomèron « amirau de la Mar Oceana », li donèron lo títol de vice rèi de totei lei tèrras susceptiblas d'èsser descubèrtas e li laissèron un desen de l'aur, deis espècias e dei pèiras preciosas que seràn trobats durant l'expedicion. Colomb obtenguèt tres naviris, dichs Santa María, La Niña e La Pinta, amb 90 òmes d'equipatge. La durada dau viatge èra estimada a dos mes.
La partença aguèt luòc lo 3 d'aost de 1492 a partir dau pòrt de Palos de la Frontera. Entre lo 6 d'aost e lo 9 de setembre, una escala se debanèt dins leis Illas Canàrias afin de cargar lo materiau necessari a la traversada (viures, aiga, fusta). Puei, gràcias ais informacions acampadas durant la preparacion de l'expedicion, Colomb se dirigiguèt vèrs lo sud per trobar leis alisis (e evitar lei patrolhas portuguesas a l'entorn deis Açòres).
Lo viatge conoguèt ges de dificultat e es ben conegut car foguèt contat per plusors cronicaires que poguèron consultar lo libre de bòrd. En despiech de la legenda, leis equipatges menacèron pas de se revòutar quauquei jorns avans la descubèrta de la premiera illa lo 12 d'octòbre de 1492. En revènge, i aguèt ben quauqueis inquietuds e Colomb escondèt de còps l'importància dei distàncias percorregudas. De mai, i aguèt una decepcion importanta amb l'intrada dins la Mar dei Sargàs que foguèt inicialament presa per una tèrra.
La premiera exploracion deis illas caribas
thumb|Trajècte seguit per la premiera expedicion de Cristòl Colomb.
La premiera illa descubèrta per l'expedicion èra dicha « Guanahani » per leis indigèns. Foguèt dicha San Salvador per l'amirau. Correspond probablament a l'illa Watling mai aquò es pas totalament segur. Lo premier rescòntre amb leis indigèns – de Taïnos – foguèt corau e Colomb li ofriguèt divèrsei presents. En cambi, lei marins recebèron de papagais, dau coton e dau tabat. Pasmens, lei discussions foguèron malaisadas en causa de l'abséncia d'interprèt e leis Espanhòus imaginèron l'existéncia d'un reiaume ric situat sus una illa au sud-èst de lor posicion(en) Robert H. Fuson, The Log of Christopher Columbus, International Marine Publishing, 1992..
Assaiant de descubrir aqueu reiaume misteriós, Colomb descurbiguèt Cuba lo 28 d'octòbre. Pasmens, la preséncia possibla d'aur dins la region avivèt lei cobesiás e, lo 23 de novembre, l'equipatge de La Pinta abandonèt l'expedicion per assaiar de descubrir lo reiaume misteriós. Arribèt a Hispaniola onte trobèt quauquei tròç de metaus preciós. De son caire, Colomb deguèt faciar la pèrda de la Santa María que s'encalèt sus un escuelh lo 24 de decembre. En causa de la pichona talha de La Pinta, foguèt donc necessari de crear un fortin, dich La Navidad, onte 39 òmes foguèron laissats en esperant lo viatge de retorn de Colomb. Lo retorn de La Pinta cambièt pas la situacion.
Lo viatge de retorn vèrs Espanha foguèt malaisada en causa d'una violenta tempèsta que separèt tornarmai lei dos naviris lo 12 de febrier de 1493. Colomb capitèt pasmens d'arribar dins la baia de Tage lo 4 de març de 1493. La novèla de son succès i èra ja conegut car La Pinta èra arribada a Baiona en Galícia lo 3. Après un acuelh mitigat de part de Joan II, Colomb foguèt fòrça celebrat a son retorn en Espanha lo 15. Foguèt anoblit e obtenguèt sensa difficultat lei mejans necessaris a l'organizacion d'una segonda expedicion.
La segonda expedicion
La cèrca dau continent asiatic
thumb|Trajècte de la segonda expedicion de Cristòl Colomb.