Esparta (en grèc ancian: Σπάρτη Spártē, en dorian: Σπάρτα / Spárta) ò Lacedemònia (Λακεδαίμων Lakedaímōn) es una vila antica de Grècia situada en Peloponès lòng dau riu Eurotes. Amb Atenas e Tebas, faguèt partida dei ciutats-estats grègas pus poderosas e aguèt un ròtle major dins l'istòria de la region gràcias a son organizacion militarista.
D'efiech, Esparta èra caracterizada per de lèis relativament originalas que plaçavan l'entraïnament militar au centre de l'activitat jornadiera de sei ciutadans. Ansin, maugrat una demografia limitada, la vila foguèt lòngtemps la premiera poissança terrèstra grèga. Après una lònga guèrra còntra Atenas de 431 avC a 404 avC, venguèt la premiera ciutat-estat de la region fins a sa desfacha de Leuctra còntra Tebas en 371 avC. Après aquela revirada, son prestigi li permetèt de mantenir son independéncia. Pasmens, comencèt de declinar en causa d'una crisi sociala prefonda que menèt a una demenicion dau nombre de ciutadans e donc a una reduccion de sa fòrça militara. Divèrsei reformators assaièron sensa succès de restaurar sa poissança a la fin dau sègle III avC e au començament dau sègle II avC. Finalament, la vila foguèt somesa per Roma que li laissèt una autonòmia fòrça importanta. Destrucha per leis invasions barbaras e de tèrratrems, Esparta foguèt abandonada dins lo corrent de l'Edat Mejana au profiech de Mistra.
Istòria
La formacion e l'emergéncia d'Esparta
La formacion de la vila
Avans lo Periòde Classic, l'istòria d'Esparta es fòrça mau coneguda en causa de la manca de documents escrichs(en) Paul Cartledge, Sparta and Lakonia : A Regional History 1300-362 BC, Routledge, 2001, p. 81.. Pasmens, lo poblament dei ribas d'Eurotes sembla relativament ancian. Leis arqueològs i an descubèrt 21 sites aquèus datant de a avC(en) Paul Cartledge, Sparta and Lakonia : A Regional History 1300-362 BC, Routledge, 2001, p. 58.. L'afondrament de la civilizacion micenèa au sègle XII avC trevirèt la region amb l'installacion de Dorians. Aqueu pòble i fondèt de vilatges e, a la fin dau sègle IX avC, quatre d'entre elei s'assemblèron per fondar Esparta.
La ciutat novèla estabilizèt seis institucions e sei lèis durant lo periòde dau legislator, mai ò mens legendari, Licurg (fin dau sègle IX - començament dau sègle VIII avC). D'inspiracion aristocraticaEn Grècia Antica, l'aristocracia designava l'elèit d'una ciutat. Segon lei ciutats-estats, sa composicion èra fòrça variabla. Podiá recampar dei nobles, dei captaus, deis elegits, de militars, de sabents... etc., metèt en plaça un estat oligarquic, austèr e autarquic. Lo poder èra tengut per dos rèis, per un conseu d'ancians (la gerúsia) e per cinc efòras elegits per l'assemblada. A sa basa, se trobava un còrs civic de ciutadans (leis homoioiEs a dire leis « Egaus » en occitan.). En mai d'aquò, lei tèrras espartencas foguèron devesidas per formar lòts distribuits entre lei ciutadansI aviá pereu lòts destinats ais òmes liures non ciutadans (lei Perioikoi).. Esplechats per d'esclaus ò per d'Ilotas, permetián teoricament d'assegurar un revengut sufisent a cada ciutadan per viure e per se concentrar sus l'entraïnament militar que venguèt l'activitat civica per excelléncia. Ansin, Esparta desvolopèt rapidament una armada eficaça que foguèt considerada coma la premiera dau mond grèc.
L'expansion espartenca
Durant lei sègles VIII e VII avC, Esparta menèt plusors guèrras que li permetèron de venir la premiera poissança de Peloponés. En particular, ocupèt Lacònia e obtenguèt un accès a la mar a Gítion. Pasmens, sa conquista pus importanta foguèt aquela de Messenia que sa populacion foguèt asservida. Lei vencuts formèron leis Ilotas, una populacion de sèrvs formant la màger part de la man d'òbra agricòla necessària au foncionament deis institucions espartencas(en) Paul Cartledge, Agesilaos and the Crisis of Sparta, Johns Hopkins University, 1994, p. 174..
Esparta participèt gaire au movement de colonizacion grèga en Mediterranèa. Foguèt pasmens a l'origina de la fondacion de Tarenta (Taras) vèrs 700 avC. Dins lo corrent dau sègle VII avC, la vila venguèt un centre intellectuau e culturau important reputat per sa poesia (Alcman, Tirteu, Terpandre), sa dança, sa musica, son cant corau, sa terralha e sa metallurgia dau bronze. Dins aquò, la vila venguèt tanben pauc a pauc un bastion dau conservatisme e refusèt tota evolucion dau sistèma de LicurgAqueu refús de modificar lo sistèma de Licurg contunièt durant lo declin d'Esparta. Ansin, franc de Nabis, totei lei reformators volián solament restablir lo sistèma originau més en plaça per lo legislator.. D'efiech, après son expansion, Esparta deviá gerir un territòri relativament per una ciutat-estat grèga. En particular, la menaça d'una revòuta deis Ilotes ò dei ciutadans dei vilas somesas venguèt lo centre de sa politica, çò qu'entraïnèt un enreddiment de la societat espartenca. De lèis estrictas foguèron adoptadas per defugir una insureccion e Esparta comencèt de sostenir totei lei regimes aristocratics ò oligarquics grècsTucidides, Istòria de la Guèrra de Peloponès, IV, 80, 3..
L'apogèu
La Liga de Peloponès
thumb|right|Esquèma generau dei Guèrras Medicas.
Esparta establiguèt pauc a pauc una politica d'aliança amb leis autrei ciutats dorianas de Peloponès. Aqueu sistèma foguèt a l'origina de la Liga de Peloponès que gropava la màger part dei ciutats-estats de la region. Gràcias a sa poissança militara, Esparta i tenguèt un ròtle preeminent. Pasmens, en 464 avC, la ciutat foguèt destrucha per un tèrratrem. La catastròfa entraïnèt una revòuta deis Ilotas que foguèt reprimida en 454 avC après un conflicte lòng e saunósA l'eissida d'aqueu conflicte, Esparta deguèt laissar la libertat ais insurgents installats dins la fortalesa d'Itome. De mai, de centenaus de ciutadans espartencs moriguèron durant lei combats e de pòchis de resisténcia se mantenguèron fins a la Guèrra de Peloponès..
Esparta participèt pas a la Premiera Guèrra Medica en 490 avCUn còrs de soudats foguèt mandat per la ciutat per ajudar Atenas e Platèa. Pasmens, arribèt après la batalha.. En revènge, aguèt un ròtle decisiu durant lo segond conflicte còntra Pèrsia en 480-479 avC. D'efiech, la resisténcia e lo sacrifici dau rèi Leonidàs e de sei 300 soudats a la batalha dei Termopilas donèron un prestigi durable a la ciutatPasmens, en despiech de la legenda, lo contingent de Espartencs foguèt pas solet per defendre lei Termopilas. Lei Grècs i reüniguèron una fòrça d'au mens òmes e un milier de combatents demorèron amb lei tropas de Leonidàs fins a la fin de la batalha.. De mai, leis Espartencs assegurèron lo comandament dei fòrças grègas unidas que rebutèron definitivament lei Pèrsas de Grècia a la batalha de Platèa. Pasmens, aquelei succès poguèron pas eclipsar lei victòrias d'Atenas. Ansin, après lei Guèrras Medicas, Esparta conoguèt un periòde isolacionista centrada sus la proteccion de seis interès en Peloponés onte deguèt se defendre còntra leis ambicions de Tegèa, d'Elis e sustot d'Argòs (qu'èra sostenguda per leis Atenencs).
La Guèrra de Peloponés
thumb|right|Esquèma generau de la Guèrra de Peloponés.
A partir de la segonda mitat dau sègle V avC, l'imperialisme atenenc comencèt de menaçar seriosament lei regims oligarquics de Peloponés e lei ciutats rivalas d'Atenas (coma Corint). En 431 avC, possada per seis aliats, Esparta intrèt donc en guèrra còntra Atenas per defendre lei « libertats » dei ciutats-estats grègas. Incapabla de faciar l'armada espartenca, Atenas utilizèt sei barris per se protegir deis incursions de seis adversaris e organizèt d'atacas maritimas per secutar dirèctament lo territòri de sa rivala. En 425 avC, obtenguèt un succès resclantissent sus l'illa d'Esfacteria onte, per lo premier còp de l'istòria, de soudats espartencs vencuts capitulèron sus lo prat batalhier. Pasmens, l'annada seguenta, lo generau Brasidas capitèt de restablir la situacion amb la presa de la vila portuària d'AmfipòlisPasmens, Brasidas foguèt tuat durant lei combats, çò qu'empediguèt Esparta d'esplechar corrèctament son succès.. Afeblits, lei dos camps preferiguèron alora negociar e signar una patz en 421 avC.
Dins aquò, aqueu tractat permetèt pas de restablir la patz en Grècia car plusors enemics d'Atenas contunièron la guèrra. Puei, en 415 avC, leis Atenencs ataquèron Siracusa que demandèt e obtenguèt l'ajuda de Lacedemònia. L'expedicion atenenca s'acabèt per un desastre militar amb la mòrt ò la captura de òmes. Puei, en 412 avC, Esparta concluguèt una aliança amb Pèrsia que li permetèt d'obtenir de naviris e de sòus per bastir una flòta. Aquò li permetèt ansin d'atacar l'empèri maritim d'Atenas. En 405 avC, capitèt de destrurre la flòta atenenca a la batalha d'Aegospotami e d'establir un sètge vertadier de sa rivala que capitulèt un an pus tard.
L'egemonia
Après sa victòria còntra Atenas, Esparta establiguèt son egemonia sus l'ensemble de Grècia. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire car la ciutat deviá totjorn concentrar son atencion sus lei menaças de revòuta intèrna. De mai, èra dependenta de l'ajuda financiera de Pèrsia. Sa dominacion foguèt donc contestada tre 395 avC per una coalicion gropant Atenas, Tebas, Corint e Argòs. Vencuda sus mar per leis Atenencs, leis Espartencs foguèron venceires sus tèrra e lo conflicte s'acabèt en 386 avC amb un arbitratge pèrsa (patz d'Antalcidas) que preservèt l'egemonia espartenca.
Reconeguda coma arbitre dei libertats dau mond grèc per aqueu tractat, Esparta aprofichèt aquel estatut per establir de govèrns oligarquics dins mai d'una ciutat. En particular, en 382 avC, Tebas foguèt ocupada per suspresa per un grop de soudats espartencs. Tres ans pus tard, la vila se revoutèt sota la direccion dau generau Epaminondas. Bòn tactician, lo cap teban esquichèt l'armada espartenca a la batalha de Leuctra en 371 avC. 400 homoioi (sus un totau de a ) i foguèron tuats e Esparta perdiguèt son egemonia. Puei, lei Tebans pilhèron una partida de Lacònia, liberèron Messenia e establiguèron de fortalesas (coma Megalopolis) per isolar son adversari dins lo sud de Peloponés. Nòu ans après aqueu desastre, la batalha saunosa de Mantinèa agravèt aquela situacion en despiech de la mòrt d'Epaminondas tuat per de soudats espartencs.
Lo declin e la somission ai Romans
La crisi sociala e l'ascension de Macedònia
Après lei desfachas còntra Tebas, Esparta limitèt seis ambicions a la reconquista de Lacònia e assaièt de reformar son sistèma politic. D'efiech, la populacion deis homoioi èra venguda fòrça reducha e lei richessas èran concentradas entre lei mans d'un grop encara pus limitat de ciutadans. Afeblida, la ciutat poguèt donc pas s'opausar a l'ascension de Macedònia. Pasmens, son prestigi èra encara fòrça important e ni Felip II ni Alexandre lo Grand l'ataquèron.
Lo rèi Agis III aprofichèt aquela situacion e la mobilizacion dei fòrças macedonianas en Asia per assair de restaurar la poissança espartenca. En 333 avC, ocupèt Creta que venguèt una fònt de mercenaris per la vila fins au sègle II avC. Puei, ataquèt Megalopolis. Pasmens, lo generau macedonian Antipaper reagiguèt rapidament e infligiguèt una desfacha importanta ais Espartencs e a seis aliats. Agis III moriguèt sus lo prat batalhier e Esparta foguèt obligada de jónher la Liga de Corint, una aliança de ciutats-estats sota dominacion macedoniana.
Lei temptativas de reformas
thumb|right|Carta politica de Grècia mostrant l'isolament d'Esparta vèrs 200 avC.
En despiech de sa desfacha, Esparta acceptèt pas la dominacion macedoniana. Per aquò, divèrsei reformators assaièron de restaurar sei lèis ancianas ò de lei modernizar. Lo premier foguèt lo rèi Agis IV (244-241 avC). Prepausèt de devesir lo territòri civic d'Esparta entre lòts per tornar crear la classa dei homoioi. Pasmens, se turtèt ais interès dei proprietaris terrencs e foguèt arrestat e executat per seis adversaris.