thumb|right|Fotografia dau tablèu d'un mercat borsier, simbòl dau sistèma capitalista.
Lo capitalisme es un sistèma economic e sociau basat sus la proprietat privada dei mejans de produccion, sus l'entrepresa privada e sus la libertat dau mercat. Aparegut a la fin de l'Edat Mejana dins lei centres marchands europèus, se desvolopèt gràcias au « Grand Comèrci » e a la colonizacion. La Revolucion Industriala dau sègle XIX li permetèt de s'establir solidament en America dau Nòrd e en Euròpa. Pasmens, aqueu desvolopament favorizèt tanben aqueu dau comunisme e lei doas ideologias s'afrontèron durant la màger part dau sègle XX fins a l'afondrament dau blòt comunista a la fin deis ans 1980. Dempuei aquela data, lo capitalisme es vengut lo sistèma economic predominant au nivèu mondiau.
Existís diferentei tendàncias au sen dau capitalisme. Se distinguisson principalament en foncion dau ròtle fisat a l'Estat. Dins lei concepcions pus dirigistas (keynesianisme), leis autoritats dèvon intervenir dirèctament dins leis afaires economics per contraròtlar leis efiechs dau mercat e l'Estat pòu se comportar coma un entreprenaire en fondant ò en crompant de companhiás. Au contrari, lo ròtle dau govèrn dèu èsser limitat ai missions regalianas per lei tenents dei visions pus liberalas dau capitalisme (liberalisme) que condamnan estrictament tota temptativa dirècta de l'Estat per influenciar l'economia. Divèrsei prepausicions intermediàrias existisson fixant a l'Estat la mission d'assegurar lo quadre legau e sociau permetent l'existéncia e lo desvolopament dau capitalisme sensa i intervenir dirèctament (neoliberalisme, ordoliberalisme...).
Istòria
Lo capitalisme es pas un sistèma immudable. Au contrari, dempuei son aparicion, a evoluït mai d'un còp per s'adaptar ai progrès tecnics e ais evolucions politicas. Ansin, son istòria es generalament devesida en tres ò quatre epòcas principalas que son lo capitalisme primitiu, lo capitalisme industriau dau sègle XIX e lo capitalisme modèrne dei sègles XX e XXI amb una separacion eventuala entre lei periòdes keynesian e neoliberau.
L'emergéncia dau capitalisme
thumb|right|Pintura dau pòrt de Venècia, un deis endrechs ont apareguèt lo capitalisme primitiu de la fin de l'Edat Mejana.
Se de formas de capitalisme pòdon s'observar tre l'Antiquitat, l'aparicion vertadiera dau capitalisme data de la fin de l'Edat Mejana amb la disparicion progressiva de la man d'òbra servila que constituïssiá la basa de la richessa antica e medievala. Lei ciutats marchandas europèas (Venècia, Gènoa...) ne'n foguèron lei centres precursors amb la transformacion de l'economia feudala e lo desvolopament de mercats e fieras aprovesits ò sostenguts per un ensemble de banquiers, de cambiaires e de proprietaris d'entrepaus. Ansin, apareguèron d'organizacions comercialas novèlas, generalament liadas au « Grand Comèrci » amb l'Orient, e interessats per lo profiech.
Dins aqueu sistèma, un ò plusors marchands podián afretar de naviris per menar una expedicion marchanda. Lo viatge èra riscat e l'equipatge, especialament leis oficiers, recebián una part importanta dei beneficis de l'operacion mai la màger part èra reservada ai naulejaires. Aquela evolucion foguèt lentament encoratjada per lei govèrns e lei senhors interessats per la cèrca de rotas comercialas permetent de trobar de metaus preciós ò d'espècias. Ansin, tre 1192, foguèt imaginada a Tolosa sota dau còmte Ramon VI la premiera societat per accions(fr) Gérard de Sède, 700 ans de révoltes occitanes, Éditions Plon, 1982, p. 21.. Lei plantacions e lei colonias, que necessitavan de capitaus importants, foguèron un motor important d'aquela evolucion. En particular, permetèron lo transferiment de ressorsas importantas (esclaus africans, colons, quadres administratius...) per sostenir sa creissença e favorizèron l'aparicion de sectors marchands privats relativament importants en Anglatèrra, dins lei Províncias Unidas, en Alemanha e en França.
Dins aquò, se leis autoritats sostenguèron aqueu procès, prenguèron tanben de mesuras per o contraròtlar. D'efiech, lei teorias economicas dau periòde, principalament lo mercantilisme, incitavan lei princes a aumentar la quantitat de metaus preciós disponibles dins lo tesaur nacionau ò en circulacion dins l'estat. Per aquò, de limits importants foguèron adoptats per empedir la circulacion liura dei richessas. De mai, lei privilègis feudaus èran una autra restriccion au desvolopament dau capitalisme naissentLa teologia catolica medievala èra tanben mesfisanta a prepaus dau profiech obtengut sensa trabalhar..
Lo capitalisme industriau liberau dau sègle XIX
thumb|right|Fotografia d'una rafinariá de petròli estatsunidenca en 1904.
A la fin dau sègle XVIII, la generalizacion de la maquina de vapor en Anglatèrra e la disparicion dei regims feudaus en Euròpa entraïnèt l'aparicion d'un capitalisme novèu articulat a l'entorn d'un modèl de companhiá purament capitalista, de la concentracion d'una massa importanta de trabalhaires e de l'utilizacion dei progrès tecnics per aumentar la productivitat. La caracteristica premiera d'aquela transformacion foguèt l'aparicion de l'entrepresa modèrna. Tenguda per un grop d'entrepreneires aguent engatjat lei fons necessaris a sa fondacion, èra dirigida per un cap cargat de cercar de ressorsas productivas (matèrias premieras, maquinas, personaus...), de leis organizar per formar un procès productiu de bens ò de servicis e de'n tirar un benefici. Aqueu darrier èra gardat per permetre lo desvolopament futur de la companhiá ò partejat entre leis entrepreneires. Enfin, la proprietat de l'entrepresa podiá èsser cedida a un autre entreprenaire.
Aquela transformacion comencèt dins leis Illas Britanicas avans de se difusar pauc a pauc ais Estats Units e en Euròpa Occidentala. Entraïnèt la disparicion progressiva de l'artesanat autonòm, qu'èra estat lo centre de l'economia productiva medievala, e l'aumentacion considerabla de la produccion de bens manufacturats. Foguèt sostenguda per la multiplicacion dei transpòrts maritims e terrèstres que permetèron pauc a pauc de mandar de marchandisas dins lo mond entier. Lo textil foguèt lo premier sector tocat per aqueu fenomèn amb l'invencion de la naveta volanta per John Kay (1704-1780). Dins aquò, foguèt la concepcion de la premiera maquina de vapor vertadiera per James Watt (1736-1819), entre 1769 e 1782, que permetèt de l'estendre a un nombre pus importants d'activitats coma la siderurgia ò l'extraccion miniera.
Lo periòde keynesian e l'aparicion dau neoliberalisme
thumb|right|Fotografia d'una victima estatsunidenca de la crisi economica de 1929. thumb|right|Fotografia de la Borsa de New York, un exemple de mercat neoliberau.
Durant la darriera partida dau sègle XIX, lo capitalisme liberau comencèt de faciar de crisis economicas importantas amb una crisi lònga que durèt de 1873 a 1896. Après un brèu redreiçament au començament dau sègle XX, la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) agravèt la situacion fins a l'afondrament de 1929. Ansin, a l'iniciativa dau president estatsunidenca Franklin Delano Roosevelt (1933-1945), de reformas inspiradas per lo trabalh de l'economista britanic John Maynard Keynes permetèron d'estabilizar lo sistèma. La libertat economica deis entrepreneires privats foguèt limitada e l'Estat intervenguèt desenant dirèctament dins l'economia gràcias a de politicas de despensas publicas, de nacionalizacions de companhiás e de taus d'imposicion fòrça importants per lei classas pus aisadasPer exemple, lo taus d'imposicion marginau estatsunidenc agantèt 90% durant la presidéncia dau republican Dwight D. Eisenhower (1953-1961)..
Gràcias a aquelei principis, lo capitalisme conoguèt un important periòde de creissença que durèt de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala fins ais ans 1970. Aquò favorizèt son implantacion en America dau Nòrd, en Euròpa Occidentala e en Japon. Permetèt tanben sa difusion vèrs d'autrei país maugrat la lucha amb lo socialisme promogut per l'Union Sovietica. D'efiech, aqueu periòde veguèt una novèla aumentacion considerabla de la produccion manufacturiera, de la productivitat e dau nivèu de vida generau. Aquò permetèt ai mainatges dei país desvolopats de crompar d'equipaments domestics permetent de facilitar lei desplaçaments (generalizacion dei veituras...) ò l'entretenença de l'ostau.
Pasmens, dins leis ans 1970, lo desmantelament dau quadre aguent permés aquela estabilitat (acòrdis de Bretton Woods...) e lei crisis petrolieras entraïnèron una crisi novèla dau capitalisme. Se traduguèt per un cambiament ideologic major amb la condamnacion de l'intervencion dirècta de l'Estat dins leis afaires economics au profiech d'un ròtle pus limitat destinat a crear e assegurar l'existéncia dei condicions permetent a l'entrepresa privada de se desvolopar. Dich neoliberalisme, aquela concepcion dau capitalisme capitèt de prendre lo poder ais Estats Units e au Reiaume Unit avans de se difusar dins lo rèsta deis economias liberalas.
La crisi dau neoliberalisme
thumb|right|Fotografia de pollucion eissida de la consumacion congreada per lo capitalisme.
Principalament més en plaça per lo president estatsunidenc Ronald Reagan (1981-1989) e la Premiera Ministra britanica Margaret Thatcher (1979-1990), lo neoliberalisme permetèt de resòuvre la crisi deis ans 1970. Uei, es totjorn l'ideologia dominanta de l'economia modèrna. Pasmens, maugrat la constitucion d'un quadre institucionau pus fòrt amb una reconoissença dau ròtle de l'Estat per mantenir aqueu quadre, lo neoliberalisme dèu faciar de problemas similars au liberalisme dau sègle XIX.
En particular, mau capitèt de reglar la question dau caumatge de massa aparegut dins lo corrent deis ans 1980. D'efiech, permetent ai companhiás de desplaçar rapidament sei capitaus dins lo mond entier, lo neoliberalisme favoriza l'installacion deis usinas dins lei país onte lo còst de la man d'òbra es feble. De mai, es l'objècte d'una instabilitat cronica amb una multiplicacion dei crisis : crac de 1987, crisi dau Sistèma Monetari Europèu de 1993), crisi economica mexicana de 1994, crisi economica asiatica de 1997, crisi financiera russa de 1998, crisis economicas argentinas (1998-2002...), crisi economica de 2000-2001, crisi economica de 2008... etc.
Pasmens, en mai de la question dei crisis, d'autrei problemas son a aparéisser. Lo pus grèu sembla d'èsser lo rescaufament climatic. Se lo neoliberalisme es pas la causa unica d'aqueu fenomèn, favoriza fòrça leis emissions de gas d'efiech de sèrra e mau capita de lei demenir. Ansin, mai d'una region dèu desenant faciar lei consequéncias dau cambiament climatic, çò que pòu destabilizar lo quadre legau necessari au foncionament dau capitalisme modèrne.
Caracteristicas principalas
La proprietat privada dei mejans de produccion
thumb|right|Exemple de brevet, un aspècte de la proprietat privada dei mejans de produccion.
La proprietat privada dei mejans de produccion es una caracteristica fondamentala dau capitalisme. Lei mejans de produccion son l'ensemble dei tèrras, dei bastiments, dei maquinas, deis otís e, sovent, deis idèasEn particular, dins lei país capitalistas, la proprietat deis invencions es protegida per de lèis regardant la proprietat intellectuala e lei brevets. que permèton, gràcias a un trabalh uman, de produrre de bens ò de servicis. Ansin, dins lei país capitalistas, la proprietat es protegida per de lèis estrictas e, bon sovent, per la constitucion. Per exemple, en França, es protegida per l'article 17 de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan de 1789.