thumb|right|Fotografia d'una edicion de 1838 en alemand dei Mila e una nuechs.
Lei Mila e una nuechs son un recuelh de còntes orientaus que datan probablament de l'Edat Mejana e son d'origina araba e persana. Collectats au començament dau sègle XVIII per Antoine Galland, anticari de Loís XIV, foguèron traduchs en francés a partir de 1704. Obtenguèron un succès immens e venguèron un cap d'òbra de la literatura araba, traduch dins mai d'una lenga. En Euròpa, aquò donèt naissença a l'orientalisme, un important corrent intellectuau d'interès per l'Orient.
Lei Mila e una nuechs son constituïdas per una istòria centrala qu'es aquela de la princessa Shahrazad que dèu trobar cada nuech un cònte novèu de dire a son marit, lo sultan de Pèrsia. Se mau capita, serà executada car, après un afaire d'adultèri, lo rèi tua sa femna lo matin que seguís lei nòças. La princessa tròba d'istòrias de contar durant mila e una nuechs e lo sultan accèpta finalament de la gardar coma esposa. Aquela trama centrala permet d'integrar plusors còntes de durada variabla. Entre aqueleis istòrias, certanei son vengudas fòrça famosas coma Aladin ò lo Lume meravilhós, Ali Baba e lei Quarante raubaires ò Sibad lo marin.
Istòria
Leis originas
thumb|right|Manuscrit sirian dei Mila e una nuechs que data dau sègle XIV.
Leis originas dei Mila e una nuechs son mau conegudasAquò s'explica per la plaça dau cònte dins la literatura araba. D'efiech, i es considerat coma un registre marginau liat ai tradicions popularas.. Segon lei sabents arabis Al-Masudi (mòrt en 956) e Ibn al-Nadim (mòrt vèrs 995-998), seriá lo resultat de l'adaptacion en arabi d'un obratge persan intitulat Hézâr afsâna (« Mila còntes » en occitan). Aquelei còntes serián eissits d'una fònt indopersana situada entre lei sègles III e VII e d'un fons arabi de la region de Bagdad que data probablament dei sègles IX a XI. Pus tard, un tresen ensemble, format de còntes populars egipicians dei sègles XII e XIII, auriá completat lo recuelh. L'estabilizacion dau còrpus aguèt luòc au sègle XVI. Pasmens, l'existéncia dei Hézâr afsâna, basa dei premiereis etapas d'aqueu scenari, es pas demostrada(en) Dwight F. Reynolds, Arabic literature in the post-classical period, Roger Allen, D. S. Richards, 2006, p. 271..
Lo fragment pus ancian d'un manuscrit dei Mila e una nuechs conegut data dau sègle IX(en) Nabia Abbott, « A Ninth-Century Fragment of the 'Thousand Nights': New Lights on the Early History of the Arabian Nights », Journal of Near Eastern Studies, 1949, 8 : 129–164.. Dos manuscrits, datant dei sègles XIV e XV, an una gròssa importància dins l'istòria dau recuelh car foguèron a l'origina de son estabilizacion. Son respectivament conservats a Tübingen e a la Bibliotèca Nacionala de França. En particular, la segonda foguèt mandada en França onte foguèt utilizada per Antoine Galland per realizar la premiera traduccion europèa de l'obratge.
Lei premierei traduccions europèas
La traduccion d'Antoine Galland
thumb|right|Premiera edicion en francés de la traduccion d'Antoine Galland en 1730.
La premiera traduccion europèa es l'òbra d'Antoine Galland (1646-1715) e foguèt publicada de 1704 a 1717. Anticari dau rèi e professor d'arabi au Collègi de França, Galland aviá viatjat en Orient e es un deis iniciators de l'orientalisme, un movement artistic europèu dei sègles XVIII e XIX caracterizat per l'interès per lei culturas arabas e turcas. Organizèt lei tèxtes e chausiguèt d'apondre d'istòrias suplementàrias que li foguèron transmés per lei viatjaires Paul Lucas (1664-1737) e, subretot, Hanna Diab (vèrs 1688-1763)(fr) L. Daaïf e M. Sironval, « Marges et espaces blancs dans le manuscrit arabe de Mille et Une Nuits d'Antoine Galland »,dins Les non-dits du nom. Onomastique et documents arabes en terres d'Islam, Ch. Müller e M. Roiland-Rouabah (dir.), IFPO, 2013, pp. 113-114.. En particular, integrèt Aladin ò lo Lume meravilhós, Ali Baba e lei Quarante raubaires e Sinbad lo marin e decidèt de pas tradurre certanei passatges considerats coma tròp ausats(fr) Jacques Finné, Des mystifications littéraires, José Corti, 2010, p. 348..
Lei Mila e una nuechs de Galland obtenguèron un succès fòrça important. Aquò favorizèt l'estabilizacion dei còntes presents dins lo recuelh, compres l'integracion dei racòntes integrats per Galland eu meteis. De mai, suscitèt un interès considerable a l'entorn dei Mila e una nuechs, encara relativament pauc conegudas, que venguèron un cap d'òbra de la literatura umana.
Dins lo mond arabi, aqueu succès suscitèt un certan interès per l'òbra. En 1775, la premiera version estampada foguèt editada au Caire. Conteniá au mens 200 còntes mai es perduda. Una autre version en arabi foguèt imprimida en 1814-1818 a Calcuta per la Companhiá deis Índias. Dins aquò, l'edicion pus importanta foguèt aquela de 1835. Dicha « edicion de Bulaq », foguèt compausada a l'iniciativa dau govèrn egipcian e aguèt una influéncia importanta sus lei traduccions europèas ulterioras. En parallèl, divèrsei recèrcas permetèron de descubrir de manuscrits, d'origina generalament desconeguda, contenent de còntes dei Mila e una nuechs.
Lei traduccions anglesas
thumb|right|Illustracion de 1896 realizada per William Strang per Sinbad lo marin e Ali Baba e lei Quarante raubaires.
Lei premierei traduccions en anglés foguèron basadas sus lo tèxte de Galland. Foguèt necessari d'esperar la fin deis ans 1830 per veire la publicacion per Edward William Lane (1801-1876) de la premiera traduccion dirècta de l'arabi vèrs l'anglés. Lei versions anglesas aguèron una influéncia importanta sus la difusion dei Mila e una nuechs. La pus famosa es aquela publicada a partir de 1885 per Richard Francis Burton (1821-1890). Conteniá dètz volums e èra la premiera traduccion de l'ensemble dau tèxte, compres lei passatges que parlan de sèxe. Sièis volums suplementaris foguèron editats per reünir divèrsei còntes persans. Pasmens, sa chausida d'un lengatge arcaïc e son interès marcat per lei scenas sexualas foguèt criticada(en) Ulrich Marzolph e Richard van Leeuwen, The Arabian nights encyclopedia', volum 1, 2004, pp. 506–08.</ref>.
Lo trabalh dei traductors anglés entraïnèt una cèrca per lo tèxte originau dei Mila e una nuechs. Dins aqueu quadre, lei Britanics s'interessèron puslèu ai fònts egipcianas que còmptan un nombre pus important de racòntes e qe semblan donc pus « complètas ». Ansin, lei versions egipcianas venguèron pauc a pauc l'estandard de l'òbra. Dins aquò, lei còntes introduchs per Antoine Galland foguèron generalament conservats en causa de sa popularitat.
La traduccion de Joseph-Charles Mardrus
La traduccion de Joseph-Charles Mardrus a una influéncia importanta dins l'espaci francofòn car foguèt la premiera dempuei aquela de Galland. Son objectiu èra d'èsser pus complèta e pus fidèus ai fònts. Per aquò, utilizèt la version en arabi estampada en 1835 – egalament utilizada per leis autors anglés – mai realizèt tanben de comparasons amb d'autrei versions originalas e amb d'autrei traduccions. De mai, Mardrus integrèt tot lo tèxte, compres lei passatges non traduchs per son predecessor. Lo resultat foguèt publicat de 1899 a 1904 sota lo títol Lo libre dei Mila e una nuechs.
Aqueu trabalh entraïnèt pas la disparicion dei versions Galland. Pasmens, obtenguèt un important succès maugrat de criticas regardant l'estile d'escritura qu'exacèrba l'exotisme, l'erotisme e lo fast e la preséncia d'errors ò de pleonasmes (compres dins lo títol)(fr) Sylvette Larzul, Les Traductions françaises des Mille et Une Nuits, L'Harmattan, 1996, p. 204.(fr) Jacques Finné, Des mystifications littéraires, José Corti, 2010, p. 364..
Lei traduccions pus recentas
Durant lo sègle XX e au començament dau sègle XXI, plusors traduccions pus modèrnas foguèron publicadas dins plusors lengasPer exemple, Isaac Moumé Etia (1889-1939) es l'autor d'una traduccion en doala, pareguda de 1930 a 1939, qu'obtenguèt un succès important.. En Occitània, lei traduccions en francés contunièron de predominar. Dins leis ans 1960, René Khawam (1917-2004) utilizèt una dotzena de manuscrits vièlhs per redigir una traduccion pus fidèla. Per aquò, retirèt leis còntes aponduts per GallandPasmens, en causa de lor popularitat, lei publiquèt dins un obratge distint. e divèrseis ajusts anonims de la version de Bulaq(fr) Les Mille et Une Nuits, vol. 1, (introduction), Phébus, coll. « Domaine arabe », 1986, pp. 27-28.. Puei, traduguèt tot lo tèxte sensa seguir leis excès de Mardrus. Dins aquò, la traduccion de referéncia actuala es aquela de 1991, realizada en 1991 per André Miquel (nascut en 1929) e Jamel Eddine Bencheikh (1930-2005) per la Bibliotèca de la Pleiada. Es eissida de la version de Bulaq.
En anglés, l'interès per la traduccion de l'integralitat dei Mila e una nuechs demeniguèt après lo trabalh de Burton. Pasmens, una traduccion integrala novèla foguèt publicada en 2008. Es l'òbra de Malcolm C. Lyons e d'Ursula Lyons. Es basada sus l'edicion Calcuta II qu'es una recension egipciana editada dins leis Índias Britanicas en 1839-1842.
Caracteristicas literàrias
L'utilizacion de racònte-quadre e de racòntes integrats Lei Mila e una nuechs es un exemple ancian d'utilizacion de la tecnica dau racònte-quadre e dau racònte integrat. La premiera consistís a crear un racònte de basa qu'es lo quadre de la narracion d'autrei racòntes. Aquò permet de facilitar la recepcion deis istòrias gràcias a la creacion d'un decòr confortable. Un autre interès es la possibilitat ofèrta a l'autor de donar un avejaire sus lo cònte per lo mejan dau personatge contaire. Relativament pròche, lo metòde dau racònte integrat permet a un personatge de contar una istòria dins lo corrent d'un autre racònte. L'istòria a sovent un interès simbolic ò psicolologic per un personatge. Per l'autor, es un biais de divertir lo lector e de precisar lei motivacions de sei personatges.
Dins lei Mila e una nuechs, aquelei procès literaris permèton a Shahrazad de suscitar l'interès dau sultan – e donc dau lector – en ritmant son racònte. Generalament, la princessa assegura la narracion dei còntes integrats e l'istòria generala es narrada per un narrator desconegut. Pasmens, i a de cas pus complèxs quand Shahrazad rapòrta lei paraulas d'un autre narrator, sovent presentat coma un personatge de l'istòria.
Lo narrator non fisable
L'usatge dau narrator non fisable es frequent dins lei còntes arabis dei Mila e una nuechs. Lo cas pus conegut es benlèu Lei Sèt Visirs que vetz lei racòntes de sèt visirs e d'una cortesana s'opausar(en) David Pinault, Story-telling Techniques in the Arabian Nights, Brill Publishers, 1992, p. 59.. D'un biais generau, aquela tecnica es utilizada per crear un suspens car lo lector es pas capable de determinar la realitat dei dires dau narrator, çò que pòu facilitar la mesa en plaça d'un novèu desvolopament de l'istòria.
Lei repeticions
Doas tecnicas de repeticion son d'usatge frequent dins lei Mila e una nuechs(en) Peter Heath, "Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault", International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, 1994, 26 (2): 358–360.. La premiera es la repeticion de mots per exprimir un motiu ò un tèma important dins l'istòria contada. Dins lo recuelh, aqueu procès permet egalament de liar plusors còntes dins un meteis cicle per li donar mai de coeréncia. Lo segond es la repeticion de tèmas, sovent moraus, dins lo quadre d'una istòria per soslinhar l'argument principau ò l'idèa unificaira de l'autor ò dau narrator.
Lo ròtle dau destin e de la destinada dins l'intriga
thumb|right|Illustracion de 1898 mostrant la descubèrta dau lume per Aladin.
Un autre trach comun dins mai d'una istòria dei Mila e una nuechs es lo ròtle motor dau destin e de la destinada dins l'accion segon l'esquèma seguent<ref>(en) Robert Irwin, The Arabian Nights: A Companion, Tauris Parke Palang-faacks, 2003, p. 200. :