thumb|right|Representacion dei vaissèus sanguins principaus en l'èsser uman.
Un sistèma circulatòri es, en biologia, un ensemble d'organs formant un circuit permetent lo desplaçament de fluids dins un organisme. A generalament per foncion principala d'assegurar lo transpòrt e lo cambi intèrne de ressorsas (nutriments, gas... etc.) e la collècta dei substàncias eissidas dau metabolisme dei cellulas (curum, gas... etc.). D'exemples de sistèmas circulatòris son la circulacion sanguina dei vertebrats, la circulacion de l'emolimfas deis insèctes ò la circulacion de la saba dins lei vegetaus.
Istòria
De l'Antiquitat a l'Edat Mejana
La relacion entre lo sagnament e la mòrt es probablament coneguda dempuei la Preïstòria car es relativament aisada a observar. Pasmens, foguèt establida per lo premier còp d'un biais scientific per leis Egipcians durant l'Antiquitat(fr) Elia Arié, L'hypertension artérielle aujourd'hui, Les Asclépiades, 2003.. Pasmens, au sègle V avC, lei disseccions realizadas per lei mètges grècs de Kos entraïnèron d'errors de representacions. Descubèrtas vuejas, leis artèrias foguèron supausadas assegurar lo transpòrt de l'aire mentre que lo fetge e la mèussa, engorjats de sang, foguèron considerats coma d'organs importants per lo transpòrt dau sang. Dins aquò, tre lo sègle seguent, lo pous foguèt corrèctament descrich. Puei, Erasistrat (vèrs 320-250 avC) depintèt per lo premier còp lei valvas venosas.
La premiera descripcion precisa dau ret d'artèrias e de venas foguèt finalament l'òbra de Galen (131-201 apC) que realizèt plusors disseccions de pòrc. Pasmens, son interpretacion dau ròtle de cada organ foguèt erronèa. D'efiech, per eu, lo sang èra creat dins lo fetge a partir deis aliments. Puei, circulava dins lei venas per anar ai paumons. Aquel organ permetiá de mesclar lo sang amb l'aire e l'orientar vèrs lo còr. Lo sang passsava alora dau ventricul drech au ventricul senèstra en empruntant una certana quantitat qu'èra distribuida a l'organisme.
Durant l'Edat Mejana, lei recèrcas sus lo sistèma circulatòri foguèron principalament menadas per lei sabents dau mond musulman. D'efiech, traduguèron plusors tractats grècs e romans e perseguiguèron lor trabalh. Avicena (980-1037), Avenzoar († 1162) e Averroès (1126-1198) foguèron de figuras majoras d'aqueu periòde. Pasmens, lo trabalh pus important dei sabents musulmans foguèt aqueu d'Ibn al-Nafis (1210-1288). Desenant considerat coma lo fondator de la fisiologia, èra un pionier de la disseccion umana. Descurbiguèt e depintèt la circulacion pulmonària, leis artèrias coronàrias e la circulacion dins lei capillars. Dins aquò, sei tractats conoguèron una difusion limitada e sei descubèrtas foguèron largament oblidadas.
De la Renaissança ai descripcions modèrnas
thumb|right|Taula anatomica dau sistèma circulatòri publicada dins De humani corporis fabrica de Vasalius.
La descripcion modèrna dau sistèma circulatòri se debanèt en Euròpa. Lei descubèrtas principalas se debanèron ai sègles XVI e XVII. Andreas Vesalius (1514-1564), autor de De humani corporis fabrica, ne'n foguèt un dei precursors. Son obratge, considerat coma lo premier libre modèrna d'anatomia, integrèt una traduccion dei tractats de Galen. Aquò suscitèt un interès important per la disciplina que foguèt renforçat en 1551 amb la parucion d'una la descripcion de la circulacion sanguina redigida per lo mètge portugués Amatus Lusitanus (1511-1568) dins Curationum Medicinalium Centuriæ Septem. D'efiech, lei trabalhs de Lusitanus permetèron de demostrar lo principi de basa de la circulacion sanguina : lo sang quita lo còr per leis artèrias e i tòrna per lei venas. Aquò permetèt de contestar lei teorias de Galen.
En 1559, Realdo Colombo (1510-1559) descriguèt tornarmai la circulacion pulmonària dins De re anatomicaAperavans, lo mètge e teologian aragonés Miguel Servet (1511-1553) aviá egalament publicat una descripcion corrècta de la circulacion pulmonària. Pasmens, lo faguèt dins un obratge considerat coma eretic. Condamnat a mòrt tant per lei catolics que per lei protestants, Servet foguèt cremat per lei calvinistas de Genèva. Seis idèas conoguèron donc una difusion limitada.. Aqueu còp, son trabalh se difusèt au sen de l'elèit intellectuau dau periòde. Lo tèrme « circulacion » foguèt emplegat per lo premier còp per Andrea Cesalpino (1519-1603) que suggeriguèt tanben que lo còr èra responsable dau fenomèn. Finalament, en 1628, pareguèt la premiera descripcion complèta de la circulacion sanguina. Foguèt l'òbra de William Harvey (1578-1657) que la publiquèt dins Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus. Enfin, en 1661, Marcello Malpighi (1628-1694) observèt l'estructura dei capillars au microscòpi.
Sistèma circulatòri uman
La circulacion sanguina
Vista generala
La circulacion sanguina es principalament assegurada per lo còr que propulsa, a partir dau ventricul senèstre, lo sang oxigenat vèrs la circulacion sistemica (ò granda circulacion) fins ai capillars periferics. Lo sang tòrna venir au còr drech per lo ret venós. Es alora dirigit vèrs lei paumons per la circulacion pulmonària (ò pichona circulacion). I es oxigenat avans de tornar venir au còr senèstre per un cicle novèu.
Lo sang
Lo volum totau de sang tengut per un individú varia generalament de 3,6 a 5,5 L segon son sèxe e sa massa. D'un biais generau, representa aperaquí 7% de sa massa corporala maigra. 80% d'aqueu volum se tròba dins la granda circulacion que tèn, gràcias a l'extensibilitat dei venas, lo ròtle de resèrva de sang susceptibla d'èsser mobilizada per contraccion dei teissuts venósDe mai, se lo volum globau de sang presenta dins l'organisme aumenta, 99% dau volum novèu es conservat dins la circulacion sistemica còntra 1% dins la circulacion pulmonària..
Lei foncions dau sang son multiplas. Entre lei pus importantas, se pòu nòtar lo transpòrt de substàncias quimicas (dioxigèn O<small>2</small>, dioxid de carbòni CO<small>2</small>, nutriments, produchs dau metabolisme, vitamina, electrolits...), lo transpòrt de calor (rescaufament e refrejament de l'organisme), la transmission de sinhaus (transpòrt d'ormònas), lo contraròtle dau pH de l'organisme (poder tampon) e la defensa immunitària. Lei cellulas sanguinas tènon un ròtle primordiau dins aquelei procès, especialament lei globuls roges qu'asseguran lo transpòrt dau dioxigèn e dau dioxid de carbòni e lo mantenement dau pH e lei globuls blancs que son la basa dau sistèma immunitari. Pasmens, lo plasma a tanben un ròtle important dins lei procès de transpòrt e divèrsei proteïnas sanguinas participan au mantenement de la pression oncotica ò a la proteccion còntra leis agents patogèns.
Lo còr e lei paumons
Lo còr es l'organ centrau dau sistèma circulatòri. Per un individú mejan, es capable de propulsar un volum de 80 cL per baticòr segon una frequéncia de 70 baticòrs per minuta. Lo debit cardiac mejan es donc d'aperaquí 5,6 L/mn<ref>D'un biais, per un individú normau au repaus, lo debit cardiac mejan es aperaquí egau a 3,4 L/mn/m<small>2</small> de superficia corporala.</ref>. Pasmens, una aumentacion dau volum d'ejeccion ò de la frequéncia cardiaca pòu entraïnar una aumentacion considerabla dau debit cardiac.
Lo debit cardiac dins la granda circulacion es partejat en parallèl entre lei diferenteis organs en tenent còmpte de lor importància vitala e de lor besonh instantanèu. Son fòrça importantas l'alimentacion dau cervèu (aperaquí 13% dau debit cardiac au repaus) e dau muscle cardiac eu meteis (aperaquí 4% dau debit cardiac au repaus). En particular, dins lo cas dau cervèu, una manca de dioxigèn entraïna rapidament la destruccion de neurònas que son pas – ò pauc – remplaçadas. Dins lo rèsta de l'organisme, lei rens son leis organs que recèbon la quantitat de sang pus importanta (20-25% dau debit cardiac au repaus), çò que s'explica per lo ròtle de contraròtle e d'epuracion. D'un biais similar, lo fetge e l'ensemble dau sistèma uman son la destinacion d'aperaquí 25% dau sang present dins la circulacion sistemica car lo ret sanguin es utilizat per lo transpòrt dei nutriments.
Pasmens, la quantitat de sang mandat vèrs leis organs vària fòrça segon lei circonstàncias. D'efiech, se lo debit dirigit vèrs lo cervèu es relativament estable, l'organisme es capable de privilegiar d'organs donats quand es necessari. Per exemple, durant una activitat fisica intensa, lei debits renau e digestiu son demenits au profiech de l'alimentacion dei muscles e l'irrigacion de la pèu. Dins de cas extrèms, lo debit alimentant aquelei teissuts pòu representar 75% dau debit cardiac.
Lei paumons permèton l'oxigenacion dau sang e l'eliminacion dau dioxid de carbòni produch per lo metabolisme dei cellulas. Aqueu sistèma es assegurat per la circulacion pulmonària qu'es principalament compausada per l'artèria pulmonària, per lei venas pulmonàrias e per lei diferents vaissèus sanguins que passan dins lei paumonsSe fau nòtar que lo transpòrt dau dioxigèn vèrs lei cellulas pulmonàrias es assegurat per la granda circulacion.. Aquela circulacion recebe la totalitat dau debit cardiac car es plaçada en seria de la circulacion sistemica.
Lo ret vascular e l'escorrement dau sang
Per propulsar lo sang dins lei doas circulacions, lo còr dèu compensar lor resisténcia idraulica. En causa de sa talha pus reducha, la circulacion pulmonària presenta la resisténcia pus febla es una pression de 2 kPa es sufisenta. En revènge, au començament de la circulacion sistemica, una pression pus importanta, aperaquí 13,3 kPa, es necessària. L'origina principala d'aquela resisténcia es l'elasticitat febla deis artèrias.
Après la sortida dau còr senèstre, lo sang es menat per l'aòrta e leis artèrias principalas vèrs leis artèrias e leis arteriòlas. Durant aqueu trajècte, lo diamètre mejan dei vaissèus sanguins demenís. Aquò entraïna una aumentacion fòrta de la resisténcia idraulica, especialament dins leis arteriòlas, e una demenicion rapida de la pression sanguina. La velocitat dau sang, que pòu agantar 95 cm/s a la sortida dau còr, es reducha entre 0,02 e 0,1 cm/s dins lei capillars. Fòrça pichons, aquelei vaissèus son lo luòc onte se debanan lei cambis entre lei cellulas sanguinas e lei cellulas dau rèsta de l'organisme. Per aquò, son constituits d'un pareu fòrça fin que permet lo passatge de substàncias quimicas.
Après aquela operacion, lei venas collèctan lo sang per lo condurre fins au còr. Pus elasticas que leis artèrias, permèton tanben de gardar una resèrva de sang per respòndre a un besonh urgent. Lo retorn vèrs lo còr es assegurat per lo rèsta de pression sanguina, per un efiech d'aspiracion causat per lei baticòrs, per la pression exercida sus lei venas per lei muscles esqueletics e per la pression exercida per lei muscles implicats dins lei movements de la respiracion. Pasmens, pòu èsser trebolat per diferents factors. En particular, un cambiament de posicion pòu entraïnar una retencion de sang dins certanei partidas de l'organisme. Per compensar, lo ritme cardiac aumenta alora rapidament.
La regulacion de la circulacion sanguina
Lo ròtle de la regulacion de la circulacion es d'assegurar un debit de sang adaptat quinei que siegan lei condicions environamentalas e l'activitat de l'individú. Per aquò, es necessari de mantenir un debit minimau a cada organ, de dirigir de quantitats pus importantas vèrs leis organs realizant un trabalh pus important e de gardar lo ritme cardiac e la pression sanguina a de nivèus acceptables. Divèrsei mecanismes participan a aquela pretzfach.
L'autoregulacion